success closed Loading...

Yazıçılıq və söz haqda...

İlham Tumas | Məqalə sayı: 5

datetime10.03.2017 09:56 visitor1011

Tənqidçilərin və bioqrafların sənətkarın həyatda məqsədi, məramı haqqında yazdıqları cild-cild kitabların heç bir dəyəri yoxdur. Hansı məqsəddən söhbət gedə bilər ki, bəziləri üçün yazmaq “vaxt keçirmək”, bəziləri üçün “özünü təsdiq etmək”, qeyriləri üçün “yaşamaq”, digərlərindən ötrü isə “əsl cəhənnəm əzabıdır”. Əslində, əsl sənətkarın bu dünyada məqsədi-filanı yoxdur. Əgər hansısa yazıçı “mənim sənətdə məqsədim filan şeydir” deyirsə, inan ki, sözlərində qeyri-səmimidir. Əlbəttə, ətrafındakı bütün insanlar kimi yazıçının da bir insan olaraq həyatda məqsədi ola bilər, ancaq onun sənətkar kimi məqsədindən söhbət belə gedə bilməz. Dünyada hər şeyin məqsədi var: fəhləliliyin də, siyasətin də, hələ bəlkə bizdən xəbərsiz həyatın özünün də. Bu dünyada yalnız sənətin məqsədi yoxdur. Bütün bunları billə-bilə biz nəyə görə “sizin sənətdə məqsədiniz nədir” sualı ilə hansısa yazıçının zəhləsini tökməliyik?

Yazıçı heç vaxt beynində yaranan düşüncələri dildə söyləməklə həzz ala bilməz. Doğrudan da, əgər yazıçı yalnız danışıqla ürəyini boşalda bilsə və rahatlaşsaydı, daha ondan nə sənətkar? O da olardı adamların uzaq gəzməyə çalışdığı boşboğaz və söhbət manyaklarından biri. Yazıçı mütləq və mütləq beyninin məhsullarını vizual olaraq görməlidir. Onun düşündükləri ya kompüter ekranında, ya makina vərəqində, ya da elə əlyazma şəklində ağ vərəq üzərinə köçürülə bilər. Və yazıçı bu fikirlərin dərinliyindən, mənasından, fikir tutumundan, səslənməsindən, musiqisindən, ritmindən necə həzz alırsa, bu fikirlərin kompüter ekranındakı, makina vərəqindəki, ağ əlyazma kağızındakı müxtəlif hərflər, intervallar, işarələr şəklində ifadəsinin görkəmindən də bir elə həzz alır.

Bundan əlavə, o, bəzən hadisələrin hansı tərəfə inkişaf edəcəyini fikirlərində görə bilmir. Bunun üçün baş verənlər mütləq yazı halında onun gözləri qarşısında olmalıdır. Elə bil ki, hadisələr onun beynində yox, elə gözləri qarşısında, hərflərdən, işarələrdən, intervallardan ibarət ekran üzərində baş verir.

Yazıçının hər hansı bir hadisəni, xırda epizodu təsvir edən cümləni hansı yollarla tapdığını və bu cümlənin qələmə alınmasının necə əziyyətli iş olduğunu bir Allah bilir. O, bəzən günlərlə beynində dolandırdığı və dahiyanə hesab etdiyi fikri ağ kağıza köçürəndə başa düşür ki, bu fikir nəinki dahiyanə tapıntıdır, heç adam arasına çıxarılası, abırlı bir cümlə də deyil. Beynində zərgər dəqiqliyi ilə ölçüb-biçdiyi fikri ağ kağıza köçürəndə aydın olur ki, hələ bu vaxta qədər onun qələmindən belə zəif söz yığını çıxmayıb. Çünki sənətkar həmişə yalnız hadisələri, reallıqları deyil, fikirləri, sözləri də sındırmaqla məşğul olur. Bu cəhətdən yazıçı həm də söz cərrahıdır. Ona görə də kitabının bir səhifəsini necə yazması barədə yazsa, onda həcmcə birinci kitabından qat-qat böyük və tutarlı bir əsər alınar. Və açığını desək, onun ikinci kitabı birincidən daha səmimi olacaq. Birinci kitab yazıçı fantaziyasının məhsuludursa, ikinci kitab başdan-başa real hadisələr, ruhi proseslər, düşüncələr və sarsıntıların təsvirindən ibarət olacaq. Birinci kitab həyatı, ikinci kitab sənətin həyatını təsvir edəcək. Birinci kitab nə qədər həyatidirsə, ikinci kitab bir o qədər ruhidir. Ancaq bütün bu fərqlərlə bərabər, yazıçı hər iki halda yaxasını həyatdan qurtara bilmir. Hər iki kitabın yaranmasında yenə də həyat “müqəssirdir”. Ona görə də öz yaradıcılığı və yazı üsulları haqqında yazan yazıçı özünü sonu görünməz bir düşüncələr uçurumuna itələyir. Bu, artıq fəlsəfi kateqoriyadır, birbaşa xalis zəkanın tənqididir.

Bu dünyanın mürəkkəbliyini və anlaşılmazlığını hər cümlədən sonra nöqtələrlə, həyatın faniliyini açıq boyalarla, həyatın xoşagəlməzliklərini ürəkbulandırıcı təsvirlərlə verən yazıçıların sənəti qətiyyən qəbuledilməzdir. Axı həyat onsuz da mürəkkəbdir, daha bu mürəkkəbliyi sənətdə də verməklə yazıçı nə qazanır? Həyat onsuz da, mürəkkəbdir və insanlar bu mürəkkəblikdən kifayət qədər əziyyət çəkirlər, bunu qələmə almaqla sənəti də labirintə çevirmək məntiqsizlikdir. Həyat onsuz da fanidir və bu faniliyi özünə əziyyət vermədən açıq boyalarla, ancaq mənasız söz yığınından ibarət olan cümlələrlə verən yazıçı nə həyat, nə də sənət üçün xeyirli bir iş görür. Sənət ona görə yaranıb ki, həyatı gözəlləşdirsin, sənət həyatın ən mənasız və absurd görünən tərəflərini min cür formada, min cür priyomlarla verir və nəticədə sevgi, nifrət, qətl və hətta ölüm də bizim üçün gözəlləşir.

Əsl yazıçının heç vecinə də deyil ki, onun kitabı oxucular tərəfindən necə qarşılanacaq, ümumiyyətlə, oxunacaqmı? Buna görə də onu qətiyyən maraqlandırmır yazdığını bir adam oxuyacaq, yoxsa onun əsərindən milyonlarla insan həzz alacaq. Bu baxımdan, yazıçı öz əsərini kiməsə ithaf edə bilər, kiminsə xatirinə həsr edər, ancaq yazıçı heç vaxt heç kim üçün yazmır. Bəlkə də yazıçının birinci və ən etibarlı oxucusu onun elə özüdür. Əsl yazıçı özünü oxumalıdır, əsl yazıçı öz yazdıqlarını oxumağı bacarmalı və bu mütaliədən də bir sənətkar kimi yox, oxucu kimi həzz almalıdır. Əsl yazıçı öz əsərini elə maraqla oxumalıdır ki, elə bil bu əsərlə heç tanış deyil və bu kitabı əlinə birinci dəfədir götürür. Yazıçı heç kimin qarşısında dünyanın “biz kimik, haradan gəlirik və hara gedirik” kimi əbədi suallarına öz cavabını verməyə borclu deyil. Onun üçün bəşəriyyətin nə vaxt həqiqətə çatacağı heç bir maraq kəsb etmir. Əsası odur ki, o, bu həqiqətləri duyur, özünü onun bir zərrəsi hesab edir. Əsl yazıçı bu dünyanın sirlərini bilsə belə, açmağa heç vaxt tələsmir: qoy, bu sirləri oxucu özü başa düşsün. Yazıçının istedadı və bacarığı da elə bu məqamda aydın olur. O daha çox bu sirləri özünün oynaq və şirin dili ilə təsvir etməlidir. Yazıçı dünyanın sirləri ilə yaşayır, bu sirlərdən həzz alır, bu sirlər ona gecə-gündüz rahat yatmağa imkan vermir. Onun üçün sadəcə olaraq bu sirlərin mövcudluğu və bir də özünün hissiyyatı, düşüncəsinin genişliyi yetərlidir. Bütün bunlara görə isə sənətkar bir özünə, bir də Tanrısına minnətdardır. Bu mənada yazıçılıq dünyanın ən qəribə və sirli sənətidir…

…Deyirlər, Olimp dağında Zevsin şərəfinə düzənlənən yarışlarda heç kimin güləşməyə ürək eləmədiyi birisi varmış. Güclü deyilmiş, ancaq bu adam yarışı uduzsa da, elə maraqlı danışmaq, söz demək bacarığına malikiymiş, söhbəti elə fırladırmış, sonunda belə çıxırmış ki, qalib gələn məhz odur.

Ümumiyyətlə, bu söz çox qəliz şeydir. Bir də görürsən, qorxaq, səfeh birisini qısa zaman kəsiyində böyük qəhrəmanlardan eləyir. Ancaq əksi də olur. Tarixdə böyük insanlar haqqında ağızlarına gələni yazıblar, danışıblar, dağ boyda kişiləri eləyiblər bir qəpiklik, salıblar ayaqlar altına. Artıq həqiqi tarix bu nazik kağız parçalarının yanında yalan olub. Hamı döşənib yazıların canına, real hadisələr heç kimi maraqlandırmır. Çünki yazılanlar tarix yaradır, hadisələrə yeni biçim, yeni forma və məzmun verir. Ona görə də indi olub-keçənlər heç kimin vecinə deyil. Kimsə-kiməsə pislik eləmək istəyirsə, ya qələmi əlinə götürür, ya da ürəyindəkiləri yazdırıb, bir-iki ağız düşməninin ünvanına tolazlayır, vəssəlam, bununla da onu aləmdə xar eləyir.

Artıq insanlar get-gedə sözdən daha çox qorxmağa başlayıblar. Ona görə də bəziləri həyatda deyil, yazılarda yaxşı görünməyə çalışırlar. Doğrudan da, axı, həyat onların nəyinə lazımdır ki? Həyat çətindir, həyat ağrılıdır, gərək burada qan tökəsən, zəhmət çəkəsən, rəhmətlik Mandelştam demişkən, “yüzlərlə eyş-işrətin yanından baxmadan, sakitcə keçəsən”. Təbii ki, bunları da hamı bacarmır. Onda əlac nəyə qalır? Yazılara, qısası, yəni avantüraya! Çünki həyatda yaralı barmağa kar olmayanlar, sözlərdə millət fədaisi kimi həmin millətin özünə sırınmaq imkanı əldə edir…

XƏBƏR LENTİ
Nazirlik: Dərs bölgüsünün diaqnostik qiymətləndirmənin nəticələrinə əsasən aparılmasına nəzarət ediləcək 17:54
Vitse-admiral Şahin Sultanovun məhkəməsinin vaxtı bilindi 17:42
Təyyarədə baş verəcək terrorun qarşısı alınıb 17:30
Ermənistan ordusunun zabiti intihar edib 17:17
Rostovda irimiqyaslı yanğın baş verib, əhali təxliyə olunur 17:04
Vilyam Hacıyev ordenlə təltif edilib 16:51
FHN meşə yanğınlarının söndürülməsinə kömək məqsədilə Gürcüstana helikopter göndərib 16:38
Bu il 36 minə yaxın şəxs münasib işlərlə təmin edilib + FOTOLAR 16:26
Qazaxıstan sərhədçiləri azərbaycanlıya məxsus 2 milyon dollar dəyərində qaçaqmal zinət əşyası aşkarlayıb 16:14
Azərbaycan millisi Universiadada daha bir medal qazanıb 16:04
Goyçay sakini gələcək bacanağı tərəfindən qətlə yetirilib + FOTOLAR + YENİLƏNİB 15:50
Bakıda Rusiya səfirliyinin avtomobili qəzaya düşüb 15:37
Çovdarovun işində vəkillər danışdı 15:25
ABŞ Rusiya vətəndaşları üçün viza məhdudiyyəti tətbiq edib 15:11
““Qarabağ”ın müdafiə xətti zəifdir” - “Kopenhagen”in futbolçusu 14:57
Könül Xasıyevaya pul atan müğənni barədə - Həbs qərarı 14:42
"Mələyin Öpüşü" filmini kim çəkdi? - Rejissor Əsgər Əli Hacızadə ilə MÜSAHİBƏ + VİDEO + FOTOLAR - EKSKLÜZİV 14:27
“Kopenhagen” - “Qarabağ” oyununu ispaniyalı Mallenko idarə edəcək 13:45
Həccə gedəcək azərbaycanlı zəvvarların səfər qrafiki açıqlanıb 13:23
Prezident Qlobal Gənc Liderlər Forumunda iştirak edən sabiq dövlət və hökumət başçılarını qəbul edib 13:05
“Neftçi”nin baş məşqçisi istefa verdi 12:50
Ermənistan ordusunun hərbçisi ölüb 12:31
Durğun və rütubətli hava insanlarda narahatlıq yaradacaq 12:07
Azərbaycan toyunda növbəti analoqu olmayan hadisə: Bəy Mançester Yunaytedin formasında + VİDEO 11:47
Ukraynalı müğənni Ruslana: “Muğamı öyrənirəm” 11:34
Bu gün müəllimlərin işə qəbulu üzrə növbəti mərhələ başlayır 11:29
Abituriyentlərin nəzərinə: Qeydiyyat başa çatır 11:20
"WhatsApp"dan daha bir maraqlı YENİLİK 11:14
Azərbaycanın varlı qızları bahalı avtomobilləri ilə + VİDEO 11:06
Yol polisi əməkdaşı VAZ 2107-ni dərəyə aşıraraq ölüb - AZƏRBAYCANDA 10:59
Bakıda qız stəkanla qoca anasının başına vuraraq ona xəsarət yetirib 10:53
Tovuzda gömrük əməkdaşları qəzaya düşüb, ölən və yaralanan var 10:49
Travmatologiya və Ortopediya İnstitutuna yeni direktor təyin edilib 10:46
Bakı-Sumqayıt qatarlarının hərəkətində dəyişiklik - YENİ CƏDVƏL 10:41
166 dövlət əmlakı özəlləşdirilməyə çıxarılıb 10:37
Baş nazirinin prezidentliyə namizədliyi qeydə alındı 10:33
Nazpəri Dostəliyevanın evindən içərisində pul və sənədlər olan seyf oğurlanıb 10:27
Cəbhə bölgəsindəki atışma ilə bağlı MÜDAFİƏ NAZİRLİYİ MƏLUMAT YAYDI 10:22
Hüseyn Cavidlə Səməd Vurğunun dialoqu, şairin düşbərə sifarişi və “kim qarıya 25 manat verməsə, namərddir” söhbəti 10:15
İsmayıllıda avtomobildən düşən sürücünü digər avtomobil vuraraq öldürüb 10:14
Bakı İstintaq Təcridxanasında ölüm baş verib 10:11
Rusiya 200-dən çox İŞİD terrorçusunu məhv edib 09:54
Türkiyədə furqon uçuruma yuvarlanıb: 5 ölü, 6 yaralı 09:22
Yetim psixologiyası 08:55
Çikaqoda atışma: 6 ölü, 33 yaralı 08:22
Tramp ABŞ xalqına və ordusuna müraciət hazırlayır 07:58
Neqativ düşüncələri başımızdan necə atmalı? 06:56
Putin: Qardirobda nə varsa, geyinirəm 05:53
Dünyanın ən qədim, sirli və qeyri-adi kitabxanaları 04:55
ABŞ-da ağır qəza: 26 yaralı... 03:50
Futbol üzrə Azərbaycan Premyer Liqasında II tura yekun vurulub 02:48
Bakıda marşrut sürücüsünün pulunu oğurladılar 02:02
Əfqanıstanda sutka ərzində 115 terrorçu məhv edilib 01:34
İsveçrədə turist təyyarəsi qəzaya uğrayıb 01:01
Qumar oynayarkən bıçaqlanan şəxs xəstəxanaya gedərkən qəza törədib 00:31
Rusiyada idmançını öldürən azərbaycanlı döyüşçü tutuldu + FOTO + VİDEO + YENİLƏNİB 2 00:16
20.08.2017
Ermənilər Ağdamın işğal altında olan ərazilərinə od vurub 23:59
Oğuzda qəzada ölənlərin hamısının şəxsiyyəti məlum olub + FOTOLAR + YENİLƏNİB 23:30
Ağstafada polis əməkdaşı bıçaqlanıb 22:58
Ağstafada 5 ev yanıb - Yanğınsöndürən xəsarət alıb + VİDEO + YENİLƏNİB 22:38
Mingəçevirdə təcili yardım maşınında iki uşaq doğulub 21:59
Ramil Quliyev “Diamond League”-in qalibi olub + VİDEO 21:18
Bu gecə “Sahil” stansiyası bağlanır 20:57
Ərdoğanın çağırışı Avstriyanı narahat etdi + FOTO 20:44
Sarkisyan Rusiyada 18 nəfəri öldürmüş canini əfv edəcək 20:31
Məsciddə namaz qılan şəxsin 16 minlik qızıl və brilyantını oğurlayan Novruzovun silsilə cinayətləri… 20:15
İQ səviyyəsi Eynşteyndən yüksək olan 12 yaşlı uşaq müsabiqə qalibi oldu 19:59
Azərbaycanlı futbolçu azarkeşlərdən üzr istədi 19:40
Avropada avtomobilin iştiraki ilə növbəti hadisə: yaralananlar var 19:26
Xəzərdə batma təhlükəsi ilə üzləşən 3 nəfər xilas edilib 19:11
Narkotik maddəni sərhəddən dronla keçirdi 18:59
Azərbaycan cüdoçusu XXIX Ümumdünya Yay Universiadasının qalibi olub 18:21
“Ermənistan Qərbə böyük şahmat taxtasında “peşka” kimi lazımdır” – ukraynalı ekspert 18:08
Azərbaycanın ağır atletika yığmamızın sabiq üzvü Bolqarıstanda vəfat edib 17:54
Prezident İlham Əliyev “Şəmkir Aqroparkı”nın Logistika Mərkəzinin açılışında iştirak edib + FOTOLAR 17:41
Terrorçular beynəlxalq sərgini atəşə tutublar 17:28
Ərdoğan PYD/YPG-yə yardım edən ABŞ və Avropaya sonuncu dəfə xəbərdarlıq etdiyini bəyan edib 17:13
Məşhur amerikalı aktyor və yazıçı vəfat edib 16:58
Əməkdar artistin oğlu ilə heç yerdə görmədiyiniz FOTOSU yayıldı 16:41
Əməkdar artistin evi başına uçdu + FOTOLAR 16:29
Əkiz övladları olan cütlük özünə toy etdi - Bakıda maraqlı hadisə + FOTOLAR 16:20
Azərbaycanda toy faciəyə döndü - Toy karvanındakı maşın 4 nəfəri vurub qaçdı + FOTOLAR 15:50
Səhiyyə nazirinin müşavirini ildırım vurub ÖLDÜRDÜ - DƏHŞƏT 15:27
"Artıq "dosta zəng" qaydası işləmir" - DYP 15:05
"Ginnesin Rekordlar Kitabı"na düşən Bakı metrosu haqda 10 MARAQLI FAKT 14:46
Yüksək maaşla iş tapmaq istəyənlər: Bu ölkələr işçi axtarır - ŞƏRTLƏR 14:30
İspaniyadakı terror aktının əsas təşkilatçısı Ripol şəhərinin imamı olub 14:15
İlham Əliyev “Azərxalça” ASC-nin Şəmkir filialının açılışında iştirak edib + FOTOLAR 14:00
Ali Baş Komandan İlham Əliyev Müdafiə Nazirliyinin Mobil Səhra Cərrahiyyə Hospitalının imkanları ilə tanış olub 13:50
İlham Əliyev “Azərişıq” ASC-nin Şəmkir avtomat idarəetmə və nəzarət mərkəzinin açılışında iştirak edib 13:40
Faytonçu Nazimin həyatını 180 dərəcə dəyişən həkimin FOTOSU yayıldı 13:30
Heydər Əliyev Mərkəzinin parkında "Dihaj" qrupunun konserti olub + FOTOLAR 13:21
İlham Əliyev Şəmkirdə əsaslı şəkildə yenidən qurulan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində yaradılan şəraitlə tanış olub + FOTOLAR 13:10
İlham Əliyev Şəmkir-Yeni Göyçə-Dağ Cəyir avtomobil yolunun açılışında iştirak edib + FOTOLAR 12:55
Azərbaycan Prezidenti Şəmkir rayonuna səfərə gəlib 12:37
Prezident İlham Əliyev Gədəbəy rayonunun içməli su təchizatı layihəsinin açılışında iştirak edib 12:06
Azərbaycan Prezidenti Gədəbəydə Heydər Əliyev Mərkəzinin açılışda iştirak edib 11:47
Sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb 11:29
Prezident İlham Əliyev “Gədəbəy” elektrik yarımstansiyasını işə salıb + FOTOLAR + YENİLƏNİB 11:16
Məhəmməd Əsəd Bəylə bağlı alman hökumətinə şikayət məktubu - ÖZÜMÜZÜNKÜLƏR ETMİŞDİ 11:00
Prezident İlham Əliyev Gədəbəy limonad zavodunun açılışında iştirak edib + FOTOLAR 10:44
Otuz səkkiz yaşında güllələnən general-mayor Qambay Vəzirovun həyat hekayəti 10:28
Prezident İlham Əliyev Gədəbəy rayonuna səfərə gəlib + FOTOLAR 10:02
Ermənistan silahlı bölmələri atəşkəsi 127 dəfə pozub 09:35
Peterburqda avtomobil izdihama çırpılıb, ölən və xəsarət alanlar var 08:59
Holland elçi türkün əlini öpüb ölkəsini xilas etdi 08:30
Xərçəng hüceyrələrini 42 günə öldürən şirə 07:58
Siqaret istəyini öldürən 13 qida 06:40
İNSULT zamanı ilk yardım - Hər kəs üçün vacib olan məlumat! 05:48
Əməliyyata ehtiyac yoxdur, bu ucuz, asan vasitələrlə 1 aya damarların təmizlənməsi və ürək fəaliyyətinin gücləndirilməsi mümkündür 04:51
Ən böyük loğman 03:23
Türkiyə faciədən döndü: Terrorçular saxlanıldı 02:12
Oteldə məşhur aktrisanın övladının boğazına qaynar yağ tökdülər, özünü isə döydülər - ŞOK HADİSƏ 01:15
Ərdoğan Almaniya XİN rəhbərini kəskin tənqid edib 00:05