success closed Loading...

Yazıçılıq və söz haqda...

İlham Tumas | Məqalə sayı: 5

datetime10.03.2017 09:56 visitor908

Tənqidçilərin və bioqrafların sənətkarın həyatda məqsədi, məramı haqqında yazdıqları cild-cild kitabların heç bir dəyəri yoxdur. Hansı məqsəddən söhbət gedə bilər ki, bəziləri üçün yazmaq “vaxt keçirmək”, bəziləri üçün “özünü təsdiq etmək”, qeyriləri üçün “yaşamaq”, digərlərindən ötrü isə “əsl cəhənnəm əzabıdır”. Əslində, əsl sənətkarın bu dünyada məqsədi-filanı yoxdur. Əgər hansısa yazıçı “mənim sənətdə məqsədim filan şeydir” deyirsə, inan ki, sözlərində qeyri-səmimidir. Əlbəttə, ətrafındakı bütün insanlar kimi yazıçının da bir insan olaraq həyatda məqsədi ola bilər, ancaq onun sənətkar kimi məqsədindən söhbət belə gedə bilməz. Dünyada hər şeyin məqsədi var: fəhləliliyin də, siyasətin də, hələ bəlkə bizdən xəbərsiz həyatın özünün də. Bu dünyada yalnız sənətin məqsədi yoxdur. Bütün bunları billə-bilə biz nəyə görə “sizin sənətdə məqsədiniz nədir” sualı ilə hansısa yazıçının zəhləsini tökməliyik?

Yazıçı heç vaxt beynində yaranan düşüncələri dildə söyləməklə həzz ala bilməz. Doğrudan da, əgər yazıçı yalnız danışıqla ürəyini boşalda bilsə və rahatlaşsaydı, daha ondan nə sənətkar? O da olardı adamların uzaq gəzməyə çalışdığı boşboğaz və söhbət manyaklarından biri. Yazıçı mütləq və mütləq beyninin məhsullarını vizual olaraq görməlidir. Onun düşündükləri ya kompüter ekranında, ya makina vərəqində, ya da elə əlyazma şəklində ağ vərəq üzərinə köçürülə bilər. Və yazıçı bu fikirlərin dərinliyindən, mənasından, fikir tutumundan, səslənməsindən, musiqisindən, ritmindən necə həzz alırsa, bu fikirlərin kompüter ekranındakı, makina vərəqindəki, ağ əlyazma kağızındakı müxtəlif hərflər, intervallar, işarələr şəklində ifadəsinin görkəmindən də bir elə həzz alır.

Bundan əlavə, o, bəzən hadisələrin hansı tərəfə inkişaf edəcəyini fikirlərində görə bilmir. Bunun üçün baş verənlər mütləq yazı halında onun gözləri qarşısında olmalıdır. Elə bil ki, hadisələr onun beynində yox, elə gözləri qarşısında, hərflərdən, işarələrdən, intervallardan ibarət ekran üzərində baş verir.

Yazıçının hər hansı bir hadisəni, xırda epizodu təsvir edən cümləni hansı yollarla tapdığını və bu cümlənin qələmə alınmasının necə əziyyətli iş olduğunu bir Allah bilir. O, bəzən günlərlə beynində dolandırdığı və dahiyanə hesab etdiyi fikri ağ kağıza köçürəndə başa düşür ki, bu fikir nəinki dahiyanə tapıntıdır, heç adam arasına çıxarılası, abırlı bir cümlə də deyil. Beynində zərgər dəqiqliyi ilə ölçüb-biçdiyi fikri ağ kağıza köçürəndə aydın olur ki, hələ bu vaxta qədər onun qələmindən belə zəif söz yığını çıxmayıb. Çünki sənətkar həmişə yalnız hadisələri, reallıqları deyil, fikirləri, sözləri də sındırmaqla məşğul olur. Bu cəhətdən yazıçı həm də söz cərrahıdır. Ona görə də kitabının bir səhifəsini necə yazması barədə yazsa, onda həcmcə birinci kitabından qat-qat böyük və tutarlı bir əsər alınar. Və açığını desək, onun ikinci kitabı birincidən daha səmimi olacaq. Birinci kitab yazıçı fantaziyasının məhsuludursa, ikinci kitab başdan-başa real hadisələr, ruhi proseslər, düşüncələr və sarsıntıların təsvirindən ibarət olacaq. Birinci kitab həyatı, ikinci kitab sənətin həyatını təsvir edəcək. Birinci kitab nə qədər həyatidirsə, ikinci kitab bir o qədər ruhidir. Ancaq bütün bu fərqlərlə bərabər, yazıçı hər iki halda yaxasını həyatdan qurtara bilmir. Hər iki kitabın yaranmasında yenə də həyat “müqəssirdir”. Ona görə də öz yaradıcılığı və yazı üsulları haqqında yazan yazıçı özünü sonu görünməz bir düşüncələr uçurumuna itələyir. Bu, artıq fəlsəfi kateqoriyadır, birbaşa xalis zəkanın tənqididir.

Bu dünyanın mürəkkəbliyini və anlaşılmazlığını hər cümlədən sonra nöqtələrlə, həyatın faniliyini açıq boyalarla, həyatın xoşagəlməzliklərini ürəkbulandırıcı təsvirlərlə verən yazıçıların sənəti qətiyyən qəbuledilməzdir. Axı həyat onsuz da mürəkkəbdir, daha bu mürəkkəbliyi sənətdə də verməklə yazıçı nə qazanır? Həyat onsuz da, mürəkkəbdir və insanlar bu mürəkkəblikdən kifayət qədər əziyyət çəkirlər, bunu qələmə almaqla sənəti də labirintə çevirmək məntiqsizlikdir. Həyat onsuz da fanidir və bu faniliyi özünə əziyyət vermədən açıq boyalarla, ancaq mənasız söz yığınından ibarət olan cümlələrlə verən yazıçı nə həyat, nə də sənət üçün xeyirli bir iş görür. Sənət ona görə yaranıb ki, həyatı gözəlləşdirsin, sənət həyatın ən mənasız və absurd görünən tərəflərini min cür formada, min cür priyomlarla verir və nəticədə sevgi, nifrət, qətl və hətta ölüm də bizim üçün gözəlləşir.

Əsl yazıçının heç vecinə də deyil ki, onun kitabı oxucular tərəfindən necə qarşılanacaq, ümumiyyətlə, oxunacaqmı? Buna görə də onu qətiyyən maraqlandırmır yazdığını bir adam oxuyacaq, yoxsa onun əsərindən milyonlarla insan həzz alacaq. Bu baxımdan, yazıçı öz əsərini kiməsə ithaf edə bilər, kiminsə xatirinə həsr edər, ancaq yazıçı heç vaxt heç kim üçün yazmır. Bəlkə də yazıçının birinci və ən etibarlı oxucusu onun elə özüdür. Əsl yazıçı özünü oxumalıdır, əsl yazıçı öz yazdıqlarını oxumağı bacarmalı və bu mütaliədən də bir sənətkar kimi yox, oxucu kimi həzz almalıdır. Əsl yazıçı öz əsərini elə maraqla oxumalıdır ki, elə bil bu əsərlə heç tanış deyil və bu kitabı əlinə birinci dəfədir götürür. Yazıçı heç kimin qarşısında dünyanın “biz kimik, haradan gəlirik və hara gedirik” kimi əbədi suallarına öz cavabını verməyə borclu deyil. Onun üçün bəşəriyyətin nə vaxt həqiqətə çatacağı heç bir maraq kəsb etmir. Əsası odur ki, o, bu həqiqətləri duyur, özünü onun bir zərrəsi hesab edir. Əsl yazıçı bu dünyanın sirlərini bilsə belə, açmağa heç vaxt tələsmir: qoy, bu sirləri oxucu özü başa düşsün. Yazıçının istedadı və bacarığı da elə bu məqamda aydın olur. O daha çox bu sirləri özünün oynaq və şirin dili ilə təsvir etməlidir. Yazıçı dünyanın sirləri ilə yaşayır, bu sirlərdən həzz alır, bu sirlər ona gecə-gündüz rahat yatmağa imkan vermir. Onun üçün sadəcə olaraq bu sirlərin mövcudluğu və bir də özünün hissiyyatı, düşüncəsinin genişliyi yetərlidir. Bütün bunlara görə isə sənətkar bir özünə, bir də Tanrısına minnətdardır. Bu mənada yazıçılıq dünyanın ən qəribə və sirli sənətidir…

…Deyirlər, Olimp dağında Zevsin şərəfinə düzənlənən yarışlarda heç kimin güləşməyə ürək eləmədiyi birisi varmış. Güclü deyilmiş, ancaq bu adam yarışı uduzsa da, elə maraqlı danışmaq, söz demək bacarığına malikiymiş, söhbəti elə fırladırmış, sonunda belə çıxırmış ki, qalib gələn məhz odur.

Ümumiyyətlə, bu söz çox qəliz şeydir. Bir də görürsən, qorxaq, səfeh birisini qısa zaman kəsiyində böyük qəhrəmanlardan eləyir. Ancaq əksi də olur. Tarixdə böyük insanlar haqqında ağızlarına gələni yazıblar, danışıblar, dağ boyda kişiləri eləyiblər bir qəpiklik, salıblar ayaqlar altına. Artıq həqiqi tarix bu nazik kağız parçalarının yanında yalan olub. Hamı döşənib yazıların canına, real hadisələr heç kimi maraqlandırmır. Çünki yazılanlar tarix yaradır, hadisələrə yeni biçim, yeni forma və məzmun verir. Ona görə də indi olub-keçənlər heç kimin vecinə deyil. Kimsə-kiməsə pislik eləmək istəyirsə, ya qələmi əlinə götürür, ya da ürəyindəkiləri yazdırıb, bir-iki ağız düşməninin ünvanına tolazlayır, vəssəlam, bununla da onu aləmdə xar eləyir.

Artıq insanlar get-gedə sözdən daha çox qorxmağa başlayıblar. Ona görə də bəziləri həyatda deyil, yazılarda yaxşı görünməyə çalışırlar. Doğrudan da, axı, həyat onların nəyinə lazımdır ki? Həyat çətindir, həyat ağrılıdır, gərək burada qan tökəsən, zəhmət çəkəsən, rəhmətlik Mandelştam demişkən, “yüzlərlə eyş-işrətin yanından baxmadan, sakitcə keçəsən”. Təbii ki, bunları da hamı bacarmır. Onda əlac nəyə qalır? Yazılara, qısası, yəni avantüraya! Çünki həyatda yaralı barmağa kar olmayanlar, sözlərdə millət fədaisi kimi həmin millətin özünə sırınmaq imkanı əldə edir…

GÜNÜN XƏBƏRLƏRİ
Corab sataraq milyonçu olan məktəbli 04:23
Roma Papası azərbaycanlı zabiti keşiş təyin edəcək - TARİXDƏ İLK 03:33
Telefondan silinən şəkilləri yenidən necə qaytarmaq olar? 02:19
1 gün ac qalmaq orqanizmi cavanlaşdırır 01:55
Bizi xərçəngdən qoruyan ədviyyat 01:31
Tramp BMT-ni islahatlara çağırdı 00:51
Kadırov regional oyunçuya çevrilib – Kreml nəzarəti itirə bilər 00:31
Avtomobili yolu bağlayan kütlənin üstünə belə sürdü: ƏZDİ KEÇDİ + VİDEO 00:09
30.04.2017
Piyada gəzməyin inanılmaz faydaları 23:40
Ürəyin və sinirlərin sağlamlığı üçün BU YARMADAN yeyin 23:30
Ərdoğan həyat yoldaşı ilə Hindistandadır - FOTOLAR 23:02
“Shamkir Chess 2017”nin qalibi müəyyənləşib 22:45
“Biz türk deyilik" deyənlərə... – Bir əsgərin hekayəti - Cəlaləddin Qasımov yazır 22:22
Sabahdan Azərbaycanda pərdə mövsümü başlayır - VİDEO 21:58
Azərbaycan və Ukrayna rəqabət aparmır, bir-birini tamamlayırlar 21:43
Abşeronda qadın sürücü qəza törədib - 4 nəfər yaralanıb + FOTOLAR 21:29
Qafqaz kefirinin qatıqdan fərqi 21:06
Pendir hansı xərçəng növündən qoruyur? 20:47
Bakıda bədii gimnastika üzrə Dünya Kubokunun qaliblərinin FOTOLARI 20:26
Əfqanıstanda 43 silahlı məhv edilib 20:04
Rövşən Lənkəranski haqda film çəkiləcək 19:43
II və III qrupların imtahan nəticələrinin elan ediləcəyi vaxt məlum oldu 19:28
Xəlifə Osmanın yazdığı Quranı istəyən Alman imperatorunu Sultan Əbdülhəmid necə aldatdı? 19:11
Facebook-un gəlirləri AÇIQLANDI 18:58
GEM TV-nin sahibi İstanbulun mərkəzində güllələnərək öldürüldü - FOTOLAR + VİDEO 18:39
Bakıda mənzildə kişi cəsədi tapılıb 18:16
Azərbaycan dünyanın ən güclü ordularının reytinqində 17:54
Mayın 5-dən yeni qadağa qüvvəyə minir - 40 manat cərimə 17:36
Piyada zolağı ilə bağlı - MÜHÜM DƏYİŞİKLİK 17:13
Kürdəmirdə pambıq tarlasında faciə 16:55
Ayətullah Əli Xameneyi İranın Nazirlər Kabinetinin üzvlərinə qarşı bəyanat verib 16:33
İranda dünyanın ən böyük qaz-kondensat emalı zavodunun açılışı olub 16:16
Bərdədə qəzada piyada ölüb, sürücü qaçıb 15:58
Dünyanın ən təhlükəli səyahətlərindən biri faciə ilə nəticələnib - Məşhur isveçrəlinin meyiti tapılıb 15:46
Müayinənin nəticəsi açıqlandı: “Elba” MMC-nin fabrikində aşkarlanan ətlər ölmüş at və aqoniya vəziyyətində kəsilmiş mal ətləridir + FOTOLAR 15:20
Rusiya müxalifəti küçələrə çıxdı - FOTOLAR 14:57
PA-nın sektor müdiri irad bildirdi 14:32
Bakıda bədii gimnastika üzrə dünya kubokunun final mərhələsi keçirilir 14:17
Mehman Qələndərovun intihar etməsi ilə bağlı cinayət işi başlanıb 13:49
Milli Məclisin deputatları Avropa İttifaqının sessiyasında iştirak edəcəklər 13:14
Ərdoğan: ABŞ və terror təşkilatının bayraqlarının birgə dalğalanması bizi təəssüfləndirir 12:57
Sabahın hava PROQNOZU 12:18
YARADANLIQ - Fəxrəddin Salim 12:07
“Bakı Marafonu-2017”nin kişi və qadınlar üzrə qalibləri müəyyənləşib 11:58
Prezidentin ailəsi,generallar,nazirlər... "Bakı Marafonu 2017"də 11:42
Zabratda DƏHŞƏTLİ hadisə - Vertolyot meydançasının rəisi dostunu öldürdü 11:21
DTX rəisi Mədət Quliyev "Bakı Marafonu 2017"dən DANIŞDI 11:12
Sovet Azərbaycanının sonuncu, 13-cü Baş naziri - Ayaz Niyaz oğlu Mütəllibov + DOSYE 10:53
Donald Tramp 96 illik ənənəni pozdu - "Jurnalistləri tələyə saldım" 10:47
Gəncədə ölümlə nəticələnən - FACİƏ 10:22
"Bakı Marafonu 2017" başlayır 10:14
Türkiyədə partlayış törətməyə hazırlaşan İŞİD üzvləri saxlanılıb 10:02
Bu gün keçiriləcək imtahanların - Ən yaşlı və ən gənc abituriyentləri məlum olub 09:31
Bütün boks dünyasının gözlədiyi Entoni Coşua və Vladimir Kliçko görüşündə nokaut qeydə alınıb + VİDEO 09:07
Bu gün Azərbaycanda ali məktəblərə ilk qəbul imtahanı keçirilir 08:33
Kürək və onurğaətrafı nahiyələr nədən ağrıyır? 08:00
Ürəyi qorumaq istəyənlər oxusun. Yalnız 3 ŞƏRT! 06:29
Padşahlar otunun çoxsaylı faydaları 05:33
Təzə gicitkən - SAĞLAMLIQ MƏNBƏYİ 04:18
Baş ağrısı zamanı gicgahlara çəkin... TƏBİİ ÇARƏ 03:46
Mosulda terror aktı nəticəsində 14 polis əməkdaşı həlak olub 02:44
Alimlərdən MƏSLƏHƏT: “Narahat qalmaq sağlamlığa xeyirdir” 02:31
Hər kəs bu qurğudan danışır: Suyun axması ilə hərəkətə gəlir, heç bir enerji xərci yoxdur + VİDEO 02:12
ADNA terroru: 12 nəfərin qətlinin anım günü 01:56
Uzun yola çıxan sürücülər bu xəbərə MÜTLƏQ BAXIN! - VİDEO 01:34
NATO-nun baş katibi: Türkiyə NATO-nun vacib üzvüdür 01:17
ABŞ YPG-ni qorumaq üçün Türkiyə sərhədinə qüvvələr yerləşdirildi 01:09
Türkiyədə evlilik proqramları yasaqlandı 01:00
Azərbaycanlı ilk qadın pilotun ölümünün ürək dağlayan təfərrüatları – VİDEO 00:53
Kubada hərbi təyyarə qəzaya uğrayıb, 8 nəfər ölüb + YENİLƏNİB 00:49
Polad Bülbüloğluna Türkmənistanın Xalq artisti fəxri adı verilib 00:34
Şadlıq sarayları taktikanı dəyişir: Saraylar toy sahibinə icarəyə veriləcək + VİDEO 00:15