success closed Loading...

Yazıçılıq və söz haqda...

İlham Tumas | Məqalə sayı: 5

datetime10.03.2017 09:56 visitor1048

Tənqidçilərin və bioqrafların sənətkarın həyatda məqsədi, məramı haqqında yazdıqları cild-cild kitabların heç bir dəyəri yoxdur. Hansı məqsəddən söhbət gedə bilər ki, bəziləri üçün yazmaq “vaxt keçirmək”, bəziləri üçün “özünü təsdiq etmək”, qeyriləri üçün “yaşamaq”, digərlərindən ötrü isə “əsl cəhənnəm əzabıdır”. Əslində, əsl sənətkarın bu dünyada məqsədi-filanı yoxdur. Əgər hansısa yazıçı “mənim sənətdə məqsədim filan şeydir” deyirsə, inan ki, sözlərində qeyri-səmimidir. Əlbəttə, ətrafındakı bütün insanlar kimi yazıçının da bir insan olaraq həyatda məqsədi ola bilər, ancaq onun sənətkar kimi məqsədindən söhbət belə gedə bilməz. Dünyada hər şeyin məqsədi var: fəhləliliyin də, siyasətin də, hələ bəlkə bizdən xəbərsiz həyatın özünün də. Bu dünyada yalnız sənətin məqsədi yoxdur. Bütün bunları billə-bilə biz nəyə görə “sizin sənətdə məqsədiniz nədir” sualı ilə hansısa yazıçının zəhləsini tökməliyik?

Yazıçı heç vaxt beynində yaranan düşüncələri dildə söyləməklə həzz ala bilməz. Doğrudan da, əgər yazıçı yalnız danışıqla ürəyini boşalda bilsə və rahatlaşsaydı, daha ondan nə sənətkar? O da olardı adamların uzaq gəzməyə çalışdığı boşboğaz və söhbət manyaklarından biri. Yazıçı mütləq və mütləq beyninin məhsullarını vizual olaraq görməlidir. Onun düşündükləri ya kompüter ekranında, ya makina vərəqində, ya da elə əlyazma şəklində ağ vərəq üzərinə köçürülə bilər. Və yazıçı bu fikirlərin dərinliyindən, mənasından, fikir tutumundan, səslənməsindən, musiqisindən, ritmindən necə həzz alırsa, bu fikirlərin kompüter ekranındakı, makina vərəqindəki, ağ əlyazma kağızındakı müxtəlif hərflər, intervallar, işarələr şəklində ifadəsinin görkəmindən də bir elə həzz alır.

Bundan əlavə, o, bəzən hadisələrin hansı tərəfə inkişaf edəcəyini fikirlərində görə bilmir. Bunun üçün baş verənlər mütləq yazı halında onun gözləri qarşısında olmalıdır. Elə bil ki, hadisələr onun beynində yox, elə gözləri qarşısında, hərflərdən, işarələrdən, intervallardan ibarət ekran üzərində baş verir.

Yazıçının hər hansı bir hadisəni, xırda epizodu təsvir edən cümləni hansı yollarla tapdığını və bu cümlənin qələmə alınmasının necə əziyyətli iş olduğunu bir Allah bilir. O, bəzən günlərlə beynində dolandırdığı və dahiyanə hesab etdiyi fikri ağ kağıza köçürəndə başa düşür ki, bu fikir nəinki dahiyanə tapıntıdır, heç adam arasına çıxarılası, abırlı bir cümlə də deyil. Beynində zərgər dəqiqliyi ilə ölçüb-biçdiyi fikri ağ kağıza köçürəndə aydın olur ki, hələ bu vaxta qədər onun qələmindən belə zəif söz yığını çıxmayıb. Çünki sənətkar həmişə yalnız hadisələri, reallıqları deyil, fikirləri, sözləri də sındırmaqla məşğul olur. Bu cəhətdən yazıçı həm də söz cərrahıdır. Ona görə də kitabının bir səhifəsini necə yazması barədə yazsa, onda həcmcə birinci kitabından qat-qat böyük və tutarlı bir əsər alınar. Və açığını desək, onun ikinci kitabı birincidən daha səmimi olacaq. Birinci kitab yazıçı fantaziyasının məhsuludursa, ikinci kitab başdan-başa real hadisələr, ruhi proseslər, düşüncələr və sarsıntıların təsvirindən ibarət olacaq. Birinci kitab həyatı, ikinci kitab sənətin həyatını təsvir edəcək. Birinci kitab nə qədər həyatidirsə, ikinci kitab bir o qədər ruhidir. Ancaq bütün bu fərqlərlə bərabər, yazıçı hər iki halda yaxasını həyatdan qurtara bilmir. Hər iki kitabın yaranmasında yenə də həyat “müqəssirdir”. Ona görə də öz yaradıcılığı və yazı üsulları haqqında yazan yazıçı özünü sonu görünməz bir düşüncələr uçurumuna itələyir. Bu, artıq fəlsəfi kateqoriyadır, birbaşa xalis zəkanın tənqididir.

Bu dünyanın mürəkkəbliyini və anlaşılmazlığını hər cümlədən sonra nöqtələrlə, həyatın faniliyini açıq boyalarla, həyatın xoşagəlməzliklərini ürəkbulandırıcı təsvirlərlə verən yazıçıların sənəti qətiyyən qəbuledilməzdir. Axı həyat onsuz da mürəkkəbdir, daha bu mürəkkəbliyi sənətdə də verməklə yazıçı nə qazanır? Həyat onsuz da, mürəkkəbdir və insanlar bu mürəkkəblikdən kifayət qədər əziyyət çəkirlər, bunu qələmə almaqla sənəti də labirintə çevirmək məntiqsizlikdir. Həyat onsuz da fanidir və bu faniliyi özünə əziyyət vermədən açıq boyalarla, ancaq mənasız söz yığınından ibarət olan cümlələrlə verən yazıçı nə həyat, nə də sənət üçün xeyirli bir iş görür. Sənət ona görə yaranıb ki, həyatı gözəlləşdirsin, sənət həyatın ən mənasız və absurd görünən tərəflərini min cür formada, min cür priyomlarla verir və nəticədə sevgi, nifrət, qətl və hətta ölüm də bizim üçün gözəlləşir.

Əsl yazıçının heç vecinə də deyil ki, onun kitabı oxucular tərəfindən necə qarşılanacaq, ümumiyyətlə, oxunacaqmı? Buna görə də onu qətiyyən maraqlandırmır yazdığını bir adam oxuyacaq, yoxsa onun əsərindən milyonlarla insan həzz alacaq. Bu baxımdan, yazıçı öz əsərini kiməsə ithaf edə bilər, kiminsə xatirinə həsr edər, ancaq yazıçı heç vaxt heç kim üçün yazmır. Bəlkə də yazıçının birinci və ən etibarlı oxucusu onun elə özüdür. Əsl yazıçı özünü oxumalıdır, əsl yazıçı öz yazdıqlarını oxumağı bacarmalı və bu mütaliədən də bir sənətkar kimi yox, oxucu kimi həzz almalıdır. Əsl yazıçı öz əsərini elə maraqla oxumalıdır ki, elə bil bu əsərlə heç tanış deyil və bu kitabı əlinə birinci dəfədir götürür. Yazıçı heç kimin qarşısında dünyanın “biz kimik, haradan gəlirik və hara gedirik” kimi əbədi suallarına öz cavabını verməyə borclu deyil. Onun üçün bəşəriyyətin nə vaxt həqiqətə çatacağı heç bir maraq kəsb etmir. Əsası odur ki, o, bu həqiqətləri duyur, özünü onun bir zərrəsi hesab edir. Əsl yazıçı bu dünyanın sirlərini bilsə belə, açmağa heç vaxt tələsmir: qoy, bu sirləri oxucu özü başa düşsün. Yazıçının istedadı və bacarığı da elə bu məqamda aydın olur. O daha çox bu sirləri özünün oynaq və şirin dili ilə təsvir etməlidir. Yazıçı dünyanın sirləri ilə yaşayır, bu sirlərdən həzz alır, bu sirlər ona gecə-gündüz rahat yatmağa imkan vermir. Onun üçün sadəcə olaraq bu sirlərin mövcudluğu və bir də özünün hissiyyatı, düşüncəsinin genişliyi yetərlidir. Bütün bunlara görə isə sənətkar bir özünə, bir də Tanrısına minnətdardır. Bu mənada yazıçılıq dünyanın ən qəribə və sirli sənətidir…

…Deyirlər, Olimp dağında Zevsin şərəfinə düzənlənən yarışlarda heç kimin güləşməyə ürək eləmədiyi birisi varmış. Güclü deyilmiş, ancaq bu adam yarışı uduzsa da, elə maraqlı danışmaq, söz demək bacarığına malikiymiş, söhbəti elə fırladırmış, sonunda belə çıxırmış ki, qalib gələn məhz odur.

Ümumiyyətlə, bu söz çox qəliz şeydir. Bir də görürsən, qorxaq, səfeh birisini qısa zaman kəsiyində böyük qəhrəmanlardan eləyir. Ancaq əksi də olur. Tarixdə böyük insanlar haqqında ağızlarına gələni yazıblar, danışıblar, dağ boyda kişiləri eləyiblər bir qəpiklik, salıblar ayaqlar altına. Artıq həqiqi tarix bu nazik kağız parçalarının yanında yalan olub. Hamı döşənib yazıların canına, real hadisələr heç kimi maraqlandırmır. Çünki yazılanlar tarix yaradır, hadisələrə yeni biçim, yeni forma və məzmun verir. Ona görə də indi olub-keçənlər heç kimin vecinə deyil. Kimsə-kiməsə pislik eləmək istəyirsə, ya qələmi əlinə götürür, ya da ürəyindəkiləri yazdırıb, bir-iki ağız düşməninin ünvanına tolazlayır, vəssəlam, bununla da onu aləmdə xar eləyir.

Artıq insanlar get-gedə sözdən daha çox qorxmağa başlayıblar. Ona görə də bəziləri həyatda deyil, yazılarda yaxşı görünməyə çalışırlar. Doğrudan da, axı, həyat onların nəyinə lazımdır ki? Həyat çətindir, həyat ağrılıdır, gərək burada qan tökəsən, zəhmət çəkəsən, rəhmətlik Mandelştam demişkən, “yüzlərlə eyş-işrətin yanından baxmadan, sakitcə keçəsən”. Təbii ki, bunları da hamı bacarmır. Onda əlac nəyə qalır? Yazılara, qısası, yəni avantüraya! Çünki həyatda yaralı barmağa kar olmayanlar, sözlərdə millət fədaisi kimi həmin millətin özünə sırınmaq imkanı əldə edir…

XƏBƏR LENTİ
“Rusiya Ermənistanın ən böyük himayədarıdır” - Amanda Pol 05:09
ABŞ dövlət katibi Bağdada elan olunmamış səfər etdi 04:26
Yağın ardınca pendir də bahalaşdı + VİDEO 03:49
FİFPro 2017-cı ilin rəmzi komandasını açıqladı 03:15
Bu iki nazirliyin elektron xidmətlərinin sayı artırıldı 02:45
Ermənistanda rusiyalı əsgər xidmət yoldaşını öldürüb, sonra intihar etdi 02:15
İlin ən yaxşı qapıçısı məlum oldu 01:55
Baş Qərargah rəisi ölkəyə buraxılmadı - ABŞ üzr istədi 01:25
Gürcüstanda azərbaycanlı qətlə yetirildi 01:10
İlin ən yaxşı futbolçusu məlum oldu + FOTO 00:55
Qubada istifadəsiz qalan quyudan neft çıxdı + VİDEO 00:45
İlin ən yaxşı məşqçisi seçildi + FOTO 00:34
Ukrayna prezidenti ilə bağlı müəmmalı xəbər + YENİLƏNİB 00:14
23.10.2017
Boksçumuz erməni rəqibini rinqə çıxmağa peşman etdi 23:41
Bakıda xarici qonaqlara xüsusi taksilər xidmət göstərəcək 23:21
Azərbaycanlı aktyor "KamAz"ın altında qaldı + VİDEO 23:00
Pan-Afrika Parlamentinin prezidenti Heydər Əliyev Mərkəzində oldu 22:40
Ərdoğandan gənclərə məsləhət: Rus dilini öyrənin! 22:25
Ərdoğanın istefasını tələb etdiyi Ankara merindən SON QƏRAR 22:10
Leytenant 4 hərbçi yoldaşını öldürdü - SON DƏQİQƏ 22:08
Bakı metrosunda təhlükəsizlik çəpərləri quraşdırıla bilərmi? - Rəsmi cavab 21:53
Gürcüstanda Azərbaycan vətəndaşı həbs edildi + FOTO + YENİLƏNİB 21:39
Baş nazirin müavininin mənzili atəşə tutulub 21:24
İraqın baş naziri Türkiyəyə danışıqlara gedir 21:10
90 min piyada cərimələnib - ŞƏRHSİZ 20:55
Uşaqların dini mərasimlərə aparılması rəsmən QADAĞAN OLUNUR 20:40
Şəhid Cabbar Zeynalov dəfn olundu + FOTOLAR 20:25
Tramp “Supermən” kostyumunda + FOTO 20:10
İnterpol 37 yaşlı azərbaycanlını axtarır 19:53
Aİ-nin Azərbaycandakı nümayəndəliyinin rəhbəri Ermənistanın təxribatları barədə məlumatlandırıldı 19:36
Keçmiş MTN polkovnikinin cəzası azaldıldı + YENİLƏNİB 19:19
"Çudo Peçka”nın 27 əməkdaşı istintaqda dindirildi - SƏBƏB 19:10
"Avropadakı son problemlərin dərmanı Türkiyədir. Qoca qitə Bosniyada öldü, Suriyada basdırıldı" - Ərdoğandan tarixi çıxış 19:00
Qatardan qaçan “Qoca” həbsdə “nadzor”u öldürüb - MARAQ DOĞURAN MƏQAMLAR 18:44
Qaçan məhbuslara görə nəzarətçilər istintaqa cəlb edildi 18:33
İlham Əliyevdən SƏRƏNCAM 18:16
Ərdoğanın istefasını tələb etdiyi şəxslərdən biri öz ərizəsi ilə işdən çıxdı - RƏSMİ 18:00
İtaliyadan gətirilən bu bitkilərdə növbəti dəfə zərərli orqanizm aşkarlanıb - RƏSMİ MƏLUMAT + FOTOLAR 17:50
77 yaşlı piyadanı vuraraq hadisə yerindən qaçan sürücü saxlanılıb 17:40
Tovuzda usta iş yerində "laqonda" ilə əlini doğradı 17:30
Sabah Azərbaycanda 100 dollar neçə manat olacaq? - RƏSMİ AÇIQLAMA 17:20
Tillerson gözlənilmədən Əfqanıstana səfər edib 17:05
Sarkisyan Rusiya ilə birgə qoşunun yaradılmasını təsdiqlədi 16:55
O da "Maşın"dan getdi + FOTO 16:42
Biznesdən siyasətə: Milyader dövlət başçıları.. 16:30
Sabahın hava proqnozu - Külək olacaq 16:20
Daha bir erməni əsgəri öldü 16:10
Türkiyə İraqda əməliyyata başladı - 50 terrorçu məhv edildi 16:00
Deputatın cəzalanma qaydası mübahisə doğurdu 15:43
Baş Prokurorluqda məhkumların qaçışına görə cinayət işi açıldı 15:15
Xanım jurnalisti redaksiyada bıçaqladılar 14:51
Gürcüstanda seçkilərdə iqtidar partiyası qalib gəldi 14:40
Azərbaycanda sevdiyi oğlandan ayrılan tələbə özünü öldürmək istədi 14:26
Azərbaycan Avropa Şurasından çıxa bilər? - RƏSMİ AÇIQLAMA 14:10
DTX rəisinin babası “gəncəli Mədət” kim olub? – TARİXİ ARAŞDIRMA 13:55
Azərbaycanlı tələbə birgə yaşadığı qadını öldürdü + FOTOLAR 13:30
Qaçan məhbuslar haqda YENİ XƏBƏR - 7 məhkum 1 nəzarətçini boğub 13:21
Biləsuvarda “Mercedes”dən 6 kq narkotik çıxdı 13:10
Rafiq Hüseynov müalicə üçün Almaniyaya aparılıb 13:00
Bakıda 8-9 ballıq zəlzələnin gözlənildiyi xəbərinə aydınlıq gətirildi 12:50
"Atletiko"nun ulduzu “Qarabağ”la oyundakı hərəkətinə görə cəzalandı 12:40
Yaponiyada hakim partiya seçkiləri uddu 12:30
Generalın anasının evindən oğurluqda ittiham olunurdu - Sərtbəst buraxıldı 12:20
Kəmaləddin Heydərov onları işdən çıxardı + YENİLƏNİB 12:08
Penitensiar Xidmət məhkumların qaçdığını TƏSDİQLƏDİ 11:54
Beynəlxalq axtarışa verilən rus meri Azərbaycana qaçıb 11:40
Suriyanın ən böyük neft yatağı kürdlərin əlinə keçdi 11:30
Elmar Məmmədyarov İtaliyaya getdi 11:20
Rusiyada ailəni yanğından qurtaran Baxış danışdı + FOTOLAR 11:00
Qanunvericilik və icra orqanlarının saxlanılmasına bir ildə xərclənəcək vəsait açıqlandı 10:38
Faciəvi şəkildə ölən Azərbaycan SƏNƏTÇİLƏRİ - Məşhur xanəndənin ANIM GÜNÜDÜR + FOTOLAR 10:27
Bakıdan Şirvana aparılan bir neçə məhkum qaçıb 09:46
Stalini yerli xalqların millətçiliyi niyə narahat edirdi? - SSRİ-nin bəzi türk əsilli siyasətçilərinin yarımçıq taleləri 09:30
"Maşın"da finala onlar qaldı - ADLAR + VİDEO 09:23
Sənədinizi itirməmisiniz? 09:13
Körpələrə qoyulan 4 səhv diaqnoz – Diqqətli olun! 09:00
Bakıda nazirlik əməkdaşı bıçaqlandı 08:52
Yaponiyada güclü qasırğa baş verib, ölən və yaralananlar var 08:39
ABŞ-da silahlı insident baş verib, ölənlər var 08:20
Nigeriyada üç qadın kamikadze özünü partladıb, 13 nəfər ölüb, 16 nəfər yaralanıb 08:07
Mark Zukerberq niyə həmişə eyni paltar geyinir? - SƏBƏB 00:40
Yanğını izləyənlərə çay payladılar - Türkiyədə 00:27
"Buraxılan qolda ofsayd var idi?" sualına Qurban Qurbanovdan cavab 00:09