success closed Loading...

Babəki ərəblərə satan Səhl ibn Sumbatın kimliyi barədə həqiqətlər

Bir sıra tarixi mövzular var ki, sovet rejimi onları öz ideologiyasına uyğunlaşdıraraq təhrif edib. Belə tarixi mövzulardan biri də Babək və Hürrəmilər hərəkatıdır. Rejim dağıldıqdan sonra ideologiyanın qurbanına çevrilən Babək və hərəkatı haqqında əsl həqiqətlər gün işığına çıxmağa başladı. Ancaq nə olsun, sovetin milli tariximizdə açdığı izləri doldurmaq hələ ki, mümkün deyil və bir çox ziyalılarımız da həmin o yad cığırla getməyə davam edirlər...

Enter.News tariximizlə bağlı həqiqətləri ictimaiyyətə çatdırmaqda davam edir. Beləliklə, tanınmış araşdırmaçı yazar Ceyhun Bayramlının Səhl ibn Sumbatın kimliyi ilə bağlı olan yazısını təqdim edir.

I YAZI 

Sovet dövrü tarixşünaslığının Babək və hürrəmilər hərəkatı ilə bağlı tədqiqatlarında ən böyük səhv nəticələrdən biri Babəki hiylə ilə tələyə salıb xilafət ordusunun sərkərdəsi Afşinə təhvil vermiş Şəki qalasının sahibi Səhl ibn Sumbatın milli mənsubiyyəti ilə əlaqədardır. Sovet dönəmində bu adamın milliyyətcə erməni-hay olması barədə fikir yürüdülmüş, bununla bağlı tarix sahəsində əsassız versiya yayılmışdır. Əlbəttə ki, bu versiya göydən götürülməmiş, müxtəlif mənbələrin məlumatlarının araşdırılması nəticəsində ortaya qoyulmuşdur. Üstəlik, erməni-hay alimləri də bu barədə yalan məlumatlarla böyük çaşqınlığın yaranmasına səbəb olmuşdular. Lakin həmin məlumatların nə dərəcədə həqiqəti əks etdirdiyi lazımınca yoxlanmamış, müəyyən müddət sovetlərin “xalqlar dostluğu” düşüncəsinə uyğun olaraq bu tarixi surətin üzərindən mümkün qədər keçilməyə cəhd gösətrilmiş, erməni-haylarla Azərbaycan türklərinin milli münasibətlərinin kəskinləşdiyi zamanlarda isə Səhl ibn Sumbatın milliyyətcə erməni-hay olması, Babəki satması ilə bağlı fikirlər söylənmişdir.

Millətlərarası münasibətlərin hansı mərhələ və hansı səviyyədə olmasından asılı olmyaraq, tarix elminin dəyişməz xətti olan “tarixi gerçəklikləri” söyləmək prinsipindən çıxış etmək, olanları bəzək-düzəksiz, necə varsa, eləcə göstərmək, düşünürəm ki, ən doğru yoldur. Azərbaycan tarixçisi bu gün erməni-hay tarixçilərinin dünyaya yalanlar təqdim etməsini gülüşlə qarşılayırsa, Azərbaycan tarixini, eləcə də bu tarixin səhifələrində yer almış çeşidli tarixi personajlar haqda gerçkləri obyektiv şəkildə yazmaq məcburiyyətindədir. Məhz bu baxış bucağından çıxış edərək Səhl ibn Sumbat deyilən adamın kimliyini yığcam şəkildə də olsa, təhlil etməyimizdə fayda vardır.

Əvvəlcədən bunu bildirək ki, sözügedən adamın ismi mənbələrin əksəriyyətində “Səhl ibn Smbat” (və ya Səhl ibn Sumbat) kimi qeyd olunurdu. Pers yazarı Xondəmir onun ata adını “Sunbad” kimi qeyd edir. Məhəmməd Üvfi özünün “Cəvami əl-hekayət və ləvami-ər-rəvayət” kitabında onun ata adını “Sunbat” şəklində yazır. İbn-Xəldunun “Kitab-əl-ibər” əsərində isə bu adamın adını Səhl ibn Sabat kimi görürük. Bu səbəbdən də biz həmin adamın ismini Səhl ibn Sumbat kimi yazmaq üçün daha çox əsas olduğunu düşünürük, hərçənd həmin adamın atasının adının bir mənbədə “Sunbad” kimi qeyd olunması versiyası mənə daha ağlabatan gəlir. Çünki Sunbad ismi həmin dövrdə yayılmış bir isim olmaqla yanaşı, Hürrəmilərlə eyni mövqedən çıxış etmiş olan Subadilərin rəhbərinin də adında rastımıza çıxır. Yadımıza salaq ki, Mühəmməd əş-Şəhristani İsfahanda hürrəmilər adlanan qüvvənin Reydə sünbadilər adlandığını yazır və onları eyniləşdirir. Təbəri də “Tərix əl-rüsul və-l-müluk” kitabında yazır ki, “Səhl Babəkin köməkçilərindən olub onun məsləkini qəbul etmişdi”. Bu baxımdan Səhlin atasının adının Sunbad ola bilməsi ehtimalı, zənnimcə, qüvvətlidir.

news-detail

Tarix yazarlarından Mütəhhər ibn-Tahir Müqəddəsi “Kitabül-əl-bəd və-t-tarix” əsərində, Məsudi isə “Müruc-əz-zəhəb” əsərində, həmçinin, İbn-Vazeh Yəqubi Səhl ibn Sumbatı erməni olaraq qeyd etmişlər. Fransız şərqşünas alimi Clement Huart da bu tarix yazarlarının qeydlərinə əsaslanaraq “Encyclopedie de L-İslam”da Səhl ibn Sumbatın erməni olduğunu yazsa da, digər əsəri olan “Xülasət-əl-əxbar fi bəyani əhval-il-əxyar” kitabında onun haqqında aşağıdakı ziddiyyətli məlumatı verir: “O nahiyələrdə bir qala vardı. Rum əhalisindən Səhl ibn Sunbat adlı bir şəxs oranın hökumət işlərini idarə edirdi”. Yeri gəlmişkən, Babəkin guya Bizansa sığınmaq istəməsi kimi fərziyyələr məhz onun evinə qonaq düşdüyü Səhl ibn Sumbatın Rum təbəəsi kimi zənn edilməsi sayəsində ortaya çıxıb, bunu təxmin edə bilərik. Hərçənd ki, Xondəmir XV-XVI əsrlərdə yaşayıb, bununla belə, o, Səhl Sumbatın “Rum əhalisindən” olması fikrini, görünür, xilafət sarayının hansısa tarix yazarının qeydlərindən  götürüb. Bildiyimiz kimi, Babək edam edilərkən Mötəsim bu edama çoxsaylı müsəlman əhalinin gözündə haqq qazandırmaq üçün məqsədyönlü şəkildə Babəkin guya Bizansla əlbir olması fikrini yaydırırdı. Babəkdən sonra tutularaq edam edilmiş və cəsədi Babəkin başsız cəsədi ilə yanaşı asılmış Təbəristanlı Məzyara da “Bizansın adamı” yarlığı vurulmuşdur.

Səhl ibn Sumbatın milli-etnik kimliyi ilə bağlı ən maraqlı və bizim də həqiqətəuyğun hesab etdiyimiz məlumatlardan birinə Moisey Kalankaytuklunun “Alban tarixi”ndə rast gəlmək olur. Belə ki, sözügedən tarixi mənbə müəllifi həmin adamı “Çar nəsli Mehranilərdən olan Səhl ibn Sumbat” adlandırır. Bir yerdə də onu vəsf edərək “Arranşah” kimi təqdim edir. Akademik Z.Bünyadov isə apardığı araşdrıma nəticəsində “Səhl ibn Sumbatın Alban şahlarının nəsli hesab olunan Zermirxakanlar nəslindən olduğunu” bildirir. Daha bir yerdə də onu “alban knyazı Səhl ibn Sumbat” adlandırır. Tədqiqatçı-alimimiz N.Vəlixanlı Səhl ibn Sumbatın alban (alpan) nəslindən olması haqda akademikin söylədiyi fikri həqiqətəuyğun hesab edərək dəstəkləyir, sadəcə Səhlin nəslinin adını “Zermirh” şəklində qeyd edir. Digər tarixçi-alim S.Əliyarlı da eyni mənbəyə istinad edərək “Səhl ibn Sunbatın alban padşah sülaləsindən olan Zarmirxin nəslindən olmasını” söyləyir. Biz də həqiqətə yaxın olması səbəbindən bu versiyanı dəstəkləyirik. Z.Bünyadov Zermirh deyilən adamın Mehranilər sülaləsinin banisi Mehranın nəvəsi igid Vardanın qızlarından birinin əri kimi qeyd edir.

Səhl ibn Sumbatın erməni olmamasını təxmin etməyə əsas verən daha bir fikri Səid Nəfisi söyləyir: “Baxmayaraq ki, Sumbat Babəki tutub Əfşinə təhvil vermişdi, Əfşin Sumbatdan bərk incimişdi. O da bundan ibarət idi ki, Sumbat onun hərəmağasını müxtəlif hədiyyələrlə aldadaraq öz tərəfinə çəkmiş və o da Əfşinin ixtiyarında olan bütün əsir qadınları qaçırdaraq Sumbata çatdırmışdı. Buna görə də Əfşin bəzi ermənilərin xahişi ilə onu öldürmək istəyirdi, lakin arzusuna çata bilməyib öldü.” Bu fikirdən bilmək olur ki, ermənilər heç də, bir sıra erməni-hay mənbələrinin iddia etdiyi kimi, Sumbatı dəstəkləmirdi, əksinə xilafət ordusunun komandanından xahiş etmişdilər ki, Səhl ibn Sumbatı tutub öldürtsün. Hər halda, erməni-haylar milli maraqlarını öz şəxsi ədavət duyğularına qurban edəcək düşüncədə olmayıblar ki, başqa bir dinin onlar üzərində hökmranlıq etdiyi çətin vaxtlarda bir-birinin ayağından çəksinlər, bunu etiraf etməliyik.

Səhl ibn Sumbatın dini əqidəsi ilə bağlı isə əksər mənbələrdə onun xristian dininə sitayiş etdiyi barədə fikir yürüdülüb. Məhəmməd Üvfi Babəkin Bəzz qalasını tərk edib yuxarı Azərbaycana keçdiyi zaman baş verənləri təsvir edərkən belə bir cümlə işlədir: “Səhl ibn Sumbat adlı bir xristian onu görüb tanıdı”. Eyni hadisələri qeyd edən digər bir sıra mənbə müəllifləri isə Babəki aldadan Səhli “petrik” kimi qeyd edirlər. (Patrik – xristian dinində ortodoks kilsəsi, Süryani kilsəsi və şərq ölkələrinin kilsələrinin rəhbərliyindəki ən yüksək rütbəli yepiskoplara verilən ad. “Patriarchis” sözündən götürülmüşdür. Patrikin Roma katolik kilsəsinin rəhbəri olan papadan fərqi ondadır ki, patrikin səlahiyyətləri yalnız özünə aid olan bölgə ilə məhdudlaşır və digər ərazilər və müstəqil kilsələr üzərində yetkisi yoxdur – C.B.)

news-detail

Məsələn, İbn-İmdad Hənbəli “Şəzərat-əz-zəhəb fi əxbari min zəhəb” əsərində yazır: “O, (Babək nəzərdə tutulur – C.B.) həmin bataqlıqdan çıxaraq bir yolla dağa tərəf getdi. Dağlara çatdıqda petrik Səhlin evinə düşdü. O isə onu tutub  saxladı və Əfşinə xəbər göndərdi”. Şəmsəddin Əbu Abdullah Zəhəb “Düvəl-əl-İslam”da yazır: “Sonra o, bir dağdan aşaraq başqa bir dağa getdi. Bir petrikin evinə düşdü. Petrik onu tutub ardınca gələn adamlara təhvil verdi”. Pers tarix yazarı Mirxond Bəlxi “Rövzət-əs-səfa” əsərində həmçinin, Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Əsəd Yafei “Mirat-əl-cünan və ibrət-əl-yəqzan” əsərində Səhli “petrik” adlandırmışlar. Səid Nəfisi Səhl ibn Sumbatın patrik kimi qeyd edilməsini araşdıraraq bu nəticəyə gəlib ki, Səhl Babəki tutduqdan sonra Mötəsimin xeyir-duası ilə petrik olub. Bu haqda fikir yürütmək və Səhlin hürrəmilər hərəkatı zamanında xristian olmaması ehtimalını araşdırmaq bir qədər çətindir, çünki Səhlin xristian olması barədə məlumatlar çoxluq təşkil edir. Onun milli-etnik kimliyi barədə gəlinən son elmi nəticələr bunu söyləməyə əsas verir ki, Səhl ibn Sumbat xristianlıq dinində qalmağı münasib bilən Qarabağ alpanlarından olub. Əks təqdirdə Babək kimi ayıq-sayıq bir insan heç zaman bu adama etibar etməzdi.

Səhl ibn Sumbatın Babək onun evində yemək yeyərkən dəmirçi çağıraraq onun əl-ayağına buxov vurdurması barədə Xondəmir, Mirxond və başqa pers tarix yazarlarının qeydləri tam yalandır. Babək Səhl tərfindən aldadılaraq ova çıxmaq adı ilə bir meşəyə gətirilmiş, burada onları Afşinin göndərdiyi bir neçə silahlı adam dövrəyə almış, Səhl Babəkdən uzaqlaşaraq qaçmış, Babək isə əsir alınaraq Afşinin qərargahına gətirilmişdir. Doğru olan budur.

Və Səhl ibn Sumbatın elə əvvəldən guya xəyanətkar, qorxaq, var-dövlət hərisi olması ilə bağlı yayılan iddialar da tamamilə əsassızdır, çünki mənbələrdə Səhlin hələ 821-822-ci ildə Arrana (Ərməniyyəyə, yaxud Quzey Azərbaycana) hücum etmiş ərəb qoşunlarını ağır məğlubiyyətə uğratması barədə məlumatlar vardır. Alpan tarixçisi Moisey Kalankaytuklu “Alban tarixi” əsərində yazır ki, “erməni təqvimi ilə 270-ci ilin sonunda ərəblərin seçmə döyüşçüləri gizlicə Bərdədən çıxıb Amaras vilayətini qarət etdilər. Min nəfərə qədər əsir alıb Böyük Arran Şikarkar məntəqəsində möhkəmləndilər. O vaxt cəsur və əzəmətli Arranşah knyaz Səhl ibn Sumbat igid qardaşları ilə birlikdə öz qoşunu ilə səhərçağı ərəblərə hücum etdi. Onlardan çoxunu qılıncdan keçirib qalanını qaçırtdılar, əsirləri isə şirlərin dişlərindən çıxarıb azad etdilər.”

Erməni təqvimi ilə 270-ci il miladi təqvimlə 821-ci il mayın 5-də başlayıb 822-ci il mayın 4-də bitirdi. Bu da Mehranilərin son nümayəndəsi olan II Varaz Trdatın (II Varaz Trdat – Alpan elini idarə etmiş Mehranilər sülaləsinin taxt-taca iddialı son nümayəndəsi, I Stepannosun oğlu, I Varaz Trdatın ölümündən (705-ci il) sonra Böyük Alban Knyazlığı Əməvi xəlifəsi tərəfindən ləğv edilmiş, onun əraziləri xilafətin “Ərməniyyə” adını verdiyi vilayətə çevrilmişdi, lakin sülalənin davamçıları həmin vilayətin yerli hakimləri olaraq qalırdılar. II Varaz Trdat da miladi 822-ci ildə yerli knyazlardan biri tərəfindən (adı naməlumdur) öldürüldü və bununla da Mehranilər sülaləsinin varlığına son qoyuldu) öldürüldüyü vaxta təsadüf edir. Səhl ibn Sunbatın xilafət ordusuna qarşı vuruşub onları məğlub etməsi barədə Təbəri də öz əsərində yazır. Z.Bünyadov bu hadisəni xatırladaraq daha sonra qeyd edir ki, “Gördüyümüz kimi, Səhl hələ özü müttəfiqi Babək məğlub edilməzdən əvvəl qüdrət sahibi olmuş, Arranı ələ keçirmişdi, hərçənd ki, Dovsett qeyd etdiyi kimi, bu faktı 837-ci ildə “xəlifə bilə-bilə etinasız buraxmışdı””. 



XƏBƏR LENTİ
Cocuq Mərcanlıda tank əleyhinə mina və qumbara aşkarlanıb - FOTOLAR 00:16
İki nəfər BMT sülhməramlısı öldürülüb 00:02
23.05.2017
Dövlət universitetləri təhsil haqqını azaldacaq? - VİDEO 23:47
Zəvvarlarla dolu avtobus çaya düşdü - 22 ölü 23:37
Tramp Ukraynaya maliyyə yardımını 3 dəfə azaltdı 23:22
Əllərinizin xəbərdarlığına laqeyd qalmayın - FAYDALI MƏSLƏHƏT 23:06
Alman deputatları Türkiyəyə səfər etməkdən imtina ediblər 22:53
Nazir: “Beynəlxalq Bank 2018-ci ildən tez özəlləşdirilməyəcək” 22:38
Hindistan Kəşmiri raket atəşinə tutub 22:30
Bakıda top mərmisi tapılıb 22:14
Narkotik daşıyan göyərçin ələ keçdi - FOTOLAR 22:00
Tramp İsrail-Fələstin sülhü üçün “əlindən gələni” edəcək 21:45
Azərbaycan prezidentinin ünvanına təbriklər gəlməkdə davam edir 21:17
Gürcüstanda azərbaycanlı gənc qubernator müavini vəzifəsinə təyin edilib 20:51
“Turanbank”ın səhmdarlarının pay bölgüsü dəyişib 20:38
Türkiyədə Ordunun Baş Qərargahının 144 əməkdaşına saxlanma qərarı 20:15
Dövlət qulluğuna qəbul imtahanlarının qiyməti açıqlandı 19:50
"Ceyms Bond" öldü - 89 yaşında 19:22
Hacı Nuran: Şəklimi görəndən sonra reanimasiyaya düşüb 18:56
Yaşka Bakinski Bakıda qətlə yetirildi 18:34
Nazir: "Azərbaycanda yeni zeytun bağları salınacaq" 17:59
Mançesterdə terror aktı törədən şəxsin adı açıqlanıb 17:48
İslam Oyunlarında xarici idmançı ölkəmizə tropik malyariya gətirib 17:29
Azərbaycan Yay Olimpiya Oyunları üçün namizədliyini verə bilər 17:24
Dolların sabaha olan məzənnəsi açıqlanıb 17:18
Nazir İslam oyunlarının açılış və bağlanışına xərclənən məbləği açıqlayıb 16:59
“Sarı zolaq” qadağası ləğv edildi: Cərimələnənlərin sayı açıqlandı + YENİLƏNİB 16:37
Azad Rəhimov: “İslam Həmrəyliyi Oyunları Rio Olimpiadasından daha yüksək səviyyədə keçirilib” 16:24
Futbolda ən maraqlı - ZƏDƏLƏNMƏLƏR + FOTOLAR 16:00
1 ton yararsız at əti satan şəxslər tutulub - FOTOLAR 15:50
Türk toplumunda qadının yeri və dəyəri - Tarix heç vaxt unutmur - ARAŞDIRMA 15:36
Tanınmış psixoloqun intiharına görə başlanmış cinayət işinə xitam verildi 15:20
Bir ildə Prezidentin Ehtiyat Fondunun vəsaitləri bu işlərə xərclənib - SİYAHI 15:06
“Fənərbaxça”nın ulduz futbolçusu həbs edildi - FOTO 14:32
İlham Əliyev Britaniya baş nazirinə məktub göndərdi 14:23
Putinin şəxsi aşpazı Ermənistanı qarışdırdı 14:10
Putinin yalnız ailəsinin bildiyi məxfi məlumatlar - VİDEO 14:03
Prezident və ailə üzvləri İslam Oyunlarının bağlanış mərasimində - FOTOLAR 14:00
İlham Əliyev qalib idmançılarla görüşür - FOTO 13:23
Londonda ABB-nin xarici kreditorlarla danışıqları başlayır 13:22
Azərbaycanın 6,9 milyard dollar xarici dövlət borcu var 13:00
Azərbaycanlı tanınmış cərrah Gürcüstanda həbs edildi - FOTO 12:26
Ermənilər Xocalı aeroportundan uçuşlara başlayır - TƏXRİBAT 12:16
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarında iştirak etmək istəyən abituriyentlərin qeydiyyat müddəti uzadılıb 12:10
Batumidə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə müdafiə nazirlərinin üçtərəfli görüşü keçirilir - FOTOLAR 12:00
Bakıda qadınlar arasında kütləvi dava 11:50
Dövlət Gömrük Komitəsi: İsrail vətəndaşına qarşı qanunsuzluğa yol verilməsi ilə bağlı yayılan məlumatlar həqiqətə uyğun deyil - VİDEO 11:45
Xarici İşlər Nazirliyi: Mançesterdəki terrorda ölən və yaralananlar arasında Azərbaycan vətəndaşlarının olub-olmadığı araşdırılır 11:30
Nigar Rəfibəylinin oğlu Anara məktubu - Sizin ayrılığınızın acısını mənə yalnız... 11:25
Nəsiman Yaqubludan Araz Əlizadəyə məsləhət: “Heç olmasa mənim yazdığım kitabı oxusun” 11:11
Erməni Azərbaycan vətəndaşlığı istəyir - 2 ildir məhkəmələrdədir 10:48
İŞİD məsuliyyəti üzərinə götürdü - Mançesterdəki partlayışa görə 10:41
DİM: Sənəd verən abituriyentlərin az olmasına builki məzunların sayının azalması da təsir göstərib 10:33
Ağdam sahibkarlarından investisiya layihələrinin qəbuluna başlanılır 10:20
Azərbaycan nefti bahalaşıb 10:07
Ermənilər cəbhədə gərginlik yaratdı 09:45
Bakıda özünü 8-ci mərtəbədən atan qadın sağ qalıb 09:13
Tereza Mey Mançesterdəki hadisəni dəhşətli terror aktı adlandırıb 09:00
Mançesterdə törədilən terror aktı nəticəsində xəstəxanalara 59 nəfər yerləşdirilib 08:50
Mançesterdə partlayışın terrorçu-kamikadze tərəfindən törədildiyi ehtimal edilir 08:40
Mançesterdə törədilən terror aktı nəticəsində 19 nəfər ölüb - YENİLƏNİB 2 - FOTOLAR - VİDEO 08:28
Yer üzünün ən zərərli 19 məhsulu! 07:59
"Danışan" kağız yaratdılar 06:09
70-ci illərin İstanbulu - FOTOLAR 05:32
10 min konfet kağızından libas hazırladı - FOTOLAR 04:43
7 xəstəliyə çarə olan QIZILI YAĞ 03:54
Venesuelada iğtişaşlar nəticəsində ölənlərin sayı 50-yə çatıb 02:24
"Yuventus" Xuan Quadradonu 20 mln. avroya transfer edib 01:54
Səyahət üçün ən ucuz 9 ölkə - VİDEO 01:35
Daha 4 PKK terrorçusu zərərsizləşdirildi 01:17
Sumqayıtda ev yanıb külə döndü 01:06
Qatıq və qarabaşaq qarışığı, sağlamlıq üçün UNİKAL VASİTƏ 00:53
Tramp İsraildə pərt oldu - Xanımı onun əlini geri çevirdi + VİDEO 00:42
Dollar zəifləyəcək 00:33
Qəbul imtahanlarında ikinci dəfə iştirak etmək istəyənlərin qeydiyyatı başa çatıb 00:18