success closed Loading...

Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları

 

Enter.News xəbər verir ki, Novruz bayramı dünyanın Asiya, Avropa və Afrika kimi üç böyük qitəsində müxtəlif etnosları, xalqları, etnik qrupları, dövlətləri, siyasi quruluşları, ideologiyaları, tarixi və müasir mədəniyyətləri, səmavi və qeyri-səmavi dinləri, adət-ənənələri, dil ailələrini, mədəni arealları, insanlığın keçmişi, bu günü və gələcəyini biri-biri ilə birləşdirən, onlar arasında sosial, siyasi, mədəni, psixoloji harmoniya və sülhü bərqərar edən fenomenal mədəniyyət hadisəsidir.

Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla) ritmi durur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik başlanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu “Novruz” – “Yeni gün” adlandıraraq bütün tarix boyunca həmin ritmlə kosmoloji harmoniyada yaşamışdır.

Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq aləminin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yenidən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ünsürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıxması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma dəyişmələrinə baxmayaraq mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mənşəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir.

Novruz bayramı varlığın yenidən yaradılması haqqında ilkin fəlsəfi-mifoloji təsəvvürlərin ritual təcəssümüdür. Bayramın fəlsəfi konsepsiyasına görə məkan və zaman sistemi (kosmoloji kontinuum) müqəddəs (sakral) və adi (profan) olmaqla iki qatdan təşkil olunur. İlk insan (əcdad), onun ilk əşyası, ailəsi, övladları, yaşadığı ilk zaman sakral sferanı, bütün onlardan törəyənlər profan sferanı təşkil edir. Profan həyat yaşayan insanların həyat və yaşam dinamikası ilk əcdadın ilk zamandakı sakral yaşam presedentlərini özündə təkrarlayır. Profan sferanın sakral sfera ilə ünsiyyəti rituallar vasitəsi ilə reallaşır. Müqəddəs dəyərləri özündə təcəssüm etdirən Novruz bayramı insanların həyat və psixologiyasında il ərzində köhnələrək, adiləşərək mənfiləşən keyfiyyətləri yeni müqəddəs dəyərlərlə əvəz etməklə insanı və onun dünyasını yenidən yaradır. Bu baxımdan Novruz bayramı modern fəlsəfi dünyagörüşləri kontekstində etnosistem və onun daxil olduğu digər sistemləri öz içinə alan ekosistemin sinergetik özüntəşkil, autopoyetik özünüyaratma mexanizmidir.

Novruz bayramı onu təşkil edən bütün ünsürlərin sosial-psixoloji harmoniyasında reallaşır. Bayramda təbiət, cəmiyyət və zaman arasında qlobal harmoniyanın yaranması əsas şərtdir. Biri-biri ilə küsülülükdə, ziddiyyətdə, konfliktdə olan insan, qonşu, ailə, kənd və s. etnik vahidlər hökmən barışmalı, sülh yaranmalıdır. İl ərzində cəmiyyətin sosial strukturunda yaranmış bütün disharmoniya Novruz bayramında aradan qaldırılaraq sakral sosial-psixoloji harmoniya ilə əvəz edilir. Həmin harmoniya istisnasız olaraq sosial-siyasi sistemin bütün struktur səviyyələrini əhatə edir. Bu baxımdan, Novruz bayramının sosial-psixoloji əsasında hər cür ziddiyyətləri, konfliktləri aradan qaldıran sülh ideyası durur.

Novruz bayramı coğrafi strukturuna görə kontinental mahiyyət daşıyır. Bütöv Avropa, Asiya və Şimali Afrikada müxtəlif etnosların nümayəndələri tərəfindən qeyd olunan bu bayram həmin etnosların ana vətəni kimi dünyanın üç qitəsini, miqrasiyaların timsalında isə bütün materik və qitələri biri-birinə birləşdirən, onlar arasında sülh və sevgi yaradan ümumbəşəri harmoniya və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı Avrasiya materikində və Şimali Afrikada Sibirdən Ön Asiyaya, Misirə və digər Şimali Afrika ölkələrindəki “Novruz” topluluqlarına, Asiyada Saxa-Yakutiyadan Avropada Balkanlara, Krıma, Moldovaya, Çindən – Uyğurustandan Şimali Rusiya türk xalqlarına, onlardan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə qədər çox nəhəng siyasi coğrafiyada yayılıb. Bütün Avrasiyada Çindən İspaniyaya, Sibirdən Finlandiyaya, Şimali Afrika ölkələrinə yayılmış türk xalqlarının öz dövlətlərində və onların yaşadıqları digər dövlətlərdə (Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa-Yakutiya, Çuvaşıstan, Altay-Xakas, Şimali Kipr Türk Respublikası, Krım-Ukrayna, Moldova-Qaqauzstan, Qərbi Trakya-Yunanstan, Bolqarıstan, keçmiş Yuqoslaviya, Çin-Uyğurustan, Dağıstan, Qaraçay-Balkar, Çeçenistan), İran, Əfqanıstan, Pakistan, Tacikistan, İraq, Misir və digər ərəb dövlətlərində rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq qeyd olunur.

Novruz bayramı, əsasən, üç böyük etnosa: türk, hind-Avropa və sami etnoslarına aid olan xalqların mədəniyyətlərini və dillərini bir kontekstdə birləşdirir. Bu bayram rəsmi və qeyri rəsmi olaraq azərbaycanlalır, türklər, qazaxlar, türkmənlər, qırğızlar, özbəklər, qaraqalpaklar, krım-tatarlar, kazan-tatarlar, başqırdlar, saxalar, yakutlar, şorlar, teleutlar, xakaslar, altaylılar, noqaylar, qaraimlər, qaraçaylar, uyğurlar, çuvaşlar, qarapapaq-tərəkəmələr, qaqauzlar, Dağıstanın bəzi iber-qafqazdilli xalqları, çeçenlər, farslar, giləklər, taciklər, əfqanlar, puştunlar, pakistanlılar, ərəblər, kürdlər və s. xalqlar arasında yayılmışdır.

Novruz bayramı müxtəlif etnos və xalqları vahid mədəniyyət fenomeni ətrafında birləşdirməklə xalqlararası harmoniya modeli kimi çıxış edir.

Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zamanı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur. Bu baxımdan Novruz bayramı aşağıdakı din və dini-mifoloji dünyagörüşlərini özündə birləşdirir:

1. Qədim tükrlərin şamanizm dönyagörüşü;

2. Qədim və erkən orta əsr türklərinin tanrıçılıq dini;

3. Qədim Azərbaycan və İran xalqlarının zərdüştilik dini;

4. İslam dini və onun müxtəlif təriqət və məzhəbləri;

5. Xristan türk xalqlarının simasında xristianlıq dini;

6. İudaist türk xalqlarının (əsasən tarixi xəzərlərin və onların çağdaş törəmələrinin) simasında musəvilik – iudaizm dini.

7. İki milyona yaxın buddist türklərin simasında buddizm dini və s.

Novruz bayramı bu tarixi və müasir dinləri özündə birləşdirməklə əslində dinlərarası (sivilizasiyalararası) harmoniya modeli kimi çıxış edir.

 

Seyfəddin Rzasoy

AMEA Folklor İnstitutunun mifologiya şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru

XƏBƏR LENTİ
Türkiyədən növbəti STRATEJİK HÜCUM 15:45
Nazarbayevin BALANS SİYASƏTİ 15:30
Yol Patrul Xidmətinin saxladığı avtoxuliqan HƏBS EDİLDİ + VİDEO 15:20
Afrin əməliyyatının şifrələri: Türkiyə böyük oyunları necə pozur? - TƏHLİL 15:00
Kremldən SƏRT REAKSİYA 14:44
Erməni əsgər: damarımı doğrayacam... – Səbəb 14:31
Rusiyanın Türkiyəyə geosiyasi dəstəyi YPG KOMANDİRİNİ MƏYUS ETDİ 14:17
Pekin və Moskvanın ABŞ GEOSİYASƏTİ 14:07
Bakıda sərnişin avtobusu qəzaya uğradı - SON DƏQİQƏ 13:57
Türk əsgərindən ürək ağrıdan və qürur verici münasibət: EVDƏKİLƏR GÖZLƏMƏSİNLƏR... + VİDEO 13:35
Türkiyə “Zeytun budağı” ilə nə əldə edəcək? - SƏKKİZ HƏDƏF 13:21
Sabaha olan hava PROQNOZU 13:07
Azərbaycanda cərrah özünü əməliyyat etdi - İNANILMAZ GÖRÜNTÜLƏR + VİDEO 12:47
Oxucudan İlyas Əfəndiyevə qəribə məktub - Siz səhv edəndə də səmimisiz! 12:44
NATO-dan rəsmi Ankara ZİYARƏTİ 12:40
Beynəlxalq ekspertlər "Mehmetcik"in etdiklərini heyrətlə izləyir: "Dünya belə ordu görməyib" + FOTOLAR 12:29
Azərbaycanda - YENİ QANUN 12:15
"Dost başa baxar, düşmən ayağa" - BARZANİDƏN XAİN PLAN 11:57
Vergilər Nazirliyində NÖVBƏTİ TƏYİNAT 11:40
İcra başçıları əsassız qərarlar qəbul edir - ŞURA 11:30
Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətindən - NÖVBƏTİ ƏMƏLİYYAT 11:15
"Fırtınalar dursun yana, yol ver Türkün bayrağına" - TÜRK ORDUSU ŞOK YAŞATDI 11:00
Cəbhədə SON VƏZİYYƏT 10:40
Rusiyadan Afrin əməliyyatına münasibət - RƏSMİ 10:31
Manatın "ÜZƏN MƏZƏNNƏ"-Sİ 10:17
Qanazlığının dərmanı bu qidadır 10:10
Ərdoğanın oğlu AFRİN ƏMƏLİYYATINDA + FOTO 10:05
Bu gün Davos İqtisadi forumu başlayacaq 09:35
"Qara qızıl"-ın QİYMƏTİ 09:20
Rusiyada 46 azərbaycanlı dustağın həyatını xilas edən polis polkovnik-leytenantı VARİS MƏCİDOV + VİDEO + FOTOLAR 09:09
Suriyadan Reyhanlıya raket atılması nəticəsində yaralıların sayı 46-ya çatıb + YENİLƏNİB 09:00
21.01.2018
"Bitcoin" haqqında məşhur "MEYMUN BİZNESİ" hekayəsi - VACİB 23:00
Bakıda avtoxuliqanlıq edən sürücü 23 YPX avtomobilinin köməkliyi ilə saxlanılıb 20:01
İran Türkiyəni Afrindəki əməliyyatları dərhal dayandırmağa çağırıb 19:57
Heç kimin bilmədiyi İNSAN - Fəxrəddin Salim 19:19
Hərbçilər qar uçqununa düşüb, 5-i ölüb, daha 12-si yaralanıb - TÜRKİYƏDƏ 18:54
Azərbaycanın ilk peşəkar aktyorlarından biri olan - Cahangir Zeynalovun həyat hekayəti 18:06
Gəncədə maşını arxaya verən ata öz azyaşlı oğlunu vuraraq öldürüb 16:40
Azərbaycandan Türkiyənin Suriyada həyata keçirdiyi "Zeytun budağı" əməliyyatına RƏSMİ MÜNASİBƏT 15:24
Azərbaycan ordusunun yüksək rütbəli zabiti şəhid oldu + FOTO 14:17
Ərdoğan Afrinlə bağlı danışdı: "Çox qısa zamanda əməliyyatı tamamlayacağıq" 13:11
Prezident təhsil nazirinin müavinini vəzifəsindən azad etdi və o, vergilər nazirliyində yüksək posta gətirildi - DOSYE 12:01
Ərdoğandan Ermənistana TƏKLİF 11:53
Deputat Soltan Məcid Qənizadə parlamentə təklif verib - Dəmir yol tarifləri artırılsın... 10:58
Mədənizin düşməni olan qida məhsullarını tanıyın - Siyahı 01:04
Dron vasitəsilə batan üzgüçülər belə xilas edildi + VİDEO 00:31
“Qalatasaray”ın yeni prezidenti məlum oldu 00:00