success closed Loading...

Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları

 

Enter.News xəbər verir ki, Novruz bayramı dünyanın Asiya, Avropa və Afrika kimi üç böyük qitəsində müxtəlif etnosları, xalqları, etnik qrupları, dövlətləri, siyasi quruluşları, ideologiyaları, tarixi və müasir mədəniyyətləri, səmavi və qeyri-səmavi dinləri, adət-ənənələri, dil ailələrini, mədəni arealları, insanlığın keçmişi, bu günü və gələcəyini biri-biri ilə birləşdirən, onlar arasında sosial, siyasi, mədəni, psixoloji harmoniya və sülhü bərqərar edən fenomenal mədəniyyət hadisəsidir.

Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla) ritmi durur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik başlanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu “Novruz” – “Yeni gün” adlandıraraq bütün tarix boyunca həmin ritmlə kosmoloji harmoniyada yaşamışdır.

Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq aləminin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yenidən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ünsürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıxması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma dəyişmələrinə baxmayaraq mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mənşəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir.

Novruz bayramı varlığın yenidən yaradılması haqqında ilkin fəlsəfi-mifoloji təsəvvürlərin ritual təcəssümüdür. Bayramın fəlsəfi konsepsiyasına görə məkan və zaman sistemi (kosmoloji kontinuum) müqəddəs (sakral) və adi (profan) olmaqla iki qatdan təşkil olunur. İlk insan (əcdad), onun ilk əşyası, ailəsi, övladları, yaşadığı ilk zaman sakral sferanı, bütün onlardan törəyənlər profan sferanı təşkil edir. Profan həyat yaşayan insanların həyat və yaşam dinamikası ilk əcdadın ilk zamandakı sakral yaşam presedentlərini özündə təkrarlayır. Profan sferanın sakral sfera ilə ünsiyyəti rituallar vasitəsi ilə reallaşır. Müqəddəs dəyərləri özündə təcəssüm etdirən Novruz bayramı insanların həyat və psixologiyasında il ərzində köhnələrək, adiləşərək mənfiləşən keyfiyyətləri yeni müqəddəs dəyərlərlə əvəz etməklə insanı və onun dünyasını yenidən yaradır. Bu baxımdan Novruz bayramı modern fəlsəfi dünyagörüşləri kontekstində etnosistem və onun daxil olduğu digər sistemləri öz içinə alan ekosistemin sinergetik özüntəşkil, autopoyetik özünüyaratma mexanizmidir.

Novruz bayramı onu təşkil edən bütün ünsürlərin sosial-psixoloji harmoniyasında reallaşır. Bayramda təbiət, cəmiyyət və zaman arasında qlobal harmoniyanın yaranması əsas şərtdir. Biri-biri ilə küsülülükdə, ziddiyyətdə, konfliktdə olan insan, qonşu, ailə, kənd və s. etnik vahidlər hökmən barışmalı, sülh yaranmalıdır. İl ərzində cəmiyyətin sosial strukturunda yaranmış bütün disharmoniya Novruz bayramında aradan qaldırılaraq sakral sosial-psixoloji harmoniya ilə əvəz edilir. Həmin harmoniya istisnasız olaraq sosial-siyasi sistemin bütün struktur səviyyələrini əhatə edir. Bu baxımdan, Novruz bayramının sosial-psixoloji əsasında hər cür ziddiyyətləri, konfliktləri aradan qaldıran sülh ideyası durur.

Novruz bayramı coğrafi strukturuna görə kontinental mahiyyət daşıyır. Bütöv Avropa, Asiya və Şimali Afrikada müxtəlif etnosların nümayəndələri tərəfindən qeyd olunan bu bayram həmin etnosların ana vətəni kimi dünyanın üç qitəsini, miqrasiyaların timsalında isə bütün materik və qitələri biri-birinə birləşdirən, onlar arasında sülh və sevgi yaradan ümumbəşəri harmoniya və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı Avrasiya materikində və Şimali Afrikada Sibirdən Ön Asiyaya, Misirə və digər Şimali Afrika ölkələrindəki “Novruz” topluluqlarına, Asiyada Saxa-Yakutiyadan Avropada Balkanlara, Krıma, Moldovaya, Çindən – Uyğurustandan Şimali Rusiya türk xalqlarına, onlardan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə qədər çox nəhəng siyasi coğrafiyada yayılıb. Bütün Avrasiyada Çindən İspaniyaya, Sibirdən Finlandiyaya, Şimali Afrika ölkələrinə yayılmış türk xalqlarının öz dövlətlərində və onların yaşadıqları digər dövlətlərdə (Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa-Yakutiya, Çuvaşıstan, Altay-Xakas, Şimali Kipr Türk Respublikası, Krım-Ukrayna, Moldova-Qaqauzstan, Qərbi Trakya-Yunanstan, Bolqarıstan, keçmiş Yuqoslaviya, Çin-Uyğurustan, Dağıstan, Qaraçay-Balkar, Çeçenistan), İran, Əfqanıstan, Pakistan, Tacikistan, İraq, Misir və digər ərəb dövlətlərində rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq qeyd olunur.

Novruz bayramı, əsasən, üç böyük etnosa: türk, hind-Avropa və sami etnoslarına aid olan xalqların mədəniyyətlərini və dillərini bir kontekstdə birləşdirir. Bu bayram rəsmi və qeyri rəsmi olaraq azərbaycanlalır, türklər, qazaxlar, türkmənlər, qırğızlar, özbəklər, qaraqalpaklar, krım-tatarlar, kazan-tatarlar, başqırdlar, saxalar, yakutlar, şorlar, teleutlar, xakaslar, altaylılar, noqaylar, qaraimlər, qaraçaylar, uyğurlar, çuvaşlar, qarapapaq-tərəkəmələr, qaqauzlar, Dağıstanın bəzi iber-qafqazdilli xalqları, çeçenlər, farslar, giləklər, taciklər, əfqanlar, puştunlar, pakistanlılar, ərəblər, kürdlər və s. xalqlar arasında yayılmışdır.

Novruz bayramı müxtəlif etnos və xalqları vahid mədəniyyət fenomeni ətrafında birləşdirməklə xalqlararası harmoniya modeli kimi çıxış edir.

Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zamanı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur. Bu baxımdan Novruz bayramı aşağıdakı din və dini-mifoloji dünyagörüşlərini özündə birləşdirir:

1. Qədim tükrlərin şamanizm dönyagörüşü;

2. Qədim və erkən orta əsr türklərinin tanrıçılıq dini;

3. Qədim Azərbaycan və İran xalqlarının zərdüştilik dini;

4. İslam dini və onun müxtəlif təriqət və məzhəbləri;

5. Xristan türk xalqlarının simasında xristianlıq dini;

6. İudaist türk xalqlarının (əsasən tarixi xəzərlərin və onların çağdaş törəmələrinin) simasında musəvilik – iudaizm dini.

7. İki milyona yaxın buddist türklərin simasında buddizm dini və s.

Novruz bayramı bu tarixi və müasir dinləri özündə birləşdirməklə əslində dinlərarası (sivilizasiyalararası) harmoniya modeli kimi çıxış edir.

 

Seyfəddin Rzasoy

AMEA Folklor İnstitutunun mifologiya şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru

XƏBƏR LENTİ
“Rusiya Ermənistanın ən böyük himayədarıdır” - Amanda Pol 05:09
ABŞ dövlət katibi Bağdada elan olunmamış səfər etdi 04:26
Yağın ardınca pendir də bahalaşdı + VİDEO 03:49
FİFPro 2017-cı ilin rəmzi komandasını açıqladı 03:15
Bu iki nazirliyin elektron xidmətlərinin sayı artırıldı 02:45
Ermənistanda rusiyalı əsgər xidmət yoldaşını öldürüb, sonra intihar etdi 02:15
İlin ən yaxşı qapıçısı məlum oldu 01:55
Baş Qərargah rəisi ölkəyə buraxılmadı - ABŞ üzr istədi 01:25
Gürcüstanda azərbaycanlı qətlə yetirildi 01:10
İlin ən yaxşı futbolçusu məlum oldu + FOTO 00:55
Qubada istifadəsiz qalan quyudan neft çıxdı + VİDEO 00:45
İlin ən yaxşı məşqçisi seçildi + FOTO 00:34
Ukrayna prezidenti ilə bağlı müəmmalı xəbər + YENİLƏNİB 00:14
23.10.2017
Boksçumuz erməni rəqibini rinqə çıxmağa peşman etdi 23:41
Bakıda xarici qonaqlara xüsusi taksilər xidmət göstərəcək 23:21
Azərbaycanlı aktyor "KamAz"ın altında qaldı + VİDEO 23:00
Pan-Afrika Parlamentinin prezidenti Heydər Əliyev Mərkəzində oldu 22:40
Ərdoğandan gənclərə məsləhət: Rus dilini öyrənin! 22:25
Ərdoğanın istefasını tələb etdiyi Ankara merindən SON QƏRAR 22:10
Leytenant 4 hərbçi yoldaşını öldürdü - SON DƏQİQƏ 22:08
Bakı metrosunda təhlükəsizlik çəpərləri quraşdırıla bilərmi? - Rəsmi cavab 21:53
Gürcüstanda Azərbaycan vətəndaşı həbs edildi + FOTO + YENİLƏNİB 21:39
Baş nazirin müavininin mənzili atəşə tutulub 21:24
İraqın baş naziri Türkiyəyə danışıqlara gedir 21:10
90 min piyada cərimələnib - ŞƏRHSİZ 20:55
Uşaqların dini mərasimlərə aparılması rəsmən QADAĞAN OLUNUR 20:40
Şəhid Cabbar Zeynalov dəfn olundu + FOTOLAR 20:25
Tramp “Supermən” kostyumunda + FOTO 20:10
İnterpol 37 yaşlı azərbaycanlını axtarır 19:53
Aİ-nin Azərbaycandakı nümayəndəliyinin rəhbəri Ermənistanın təxribatları barədə məlumatlandırıldı 19:36
Keçmiş MTN polkovnikinin cəzası azaldıldı + YENİLƏNİB 19:19
"Çudo Peçka”nın 27 əməkdaşı istintaqda dindirildi - SƏBƏB 19:10
"Avropadakı son problemlərin dərmanı Türkiyədir. Qoca qitə Bosniyada öldü, Suriyada basdırıldı" - Ərdoğandan tarixi çıxış 19:00
Qatardan qaçan “Qoca” həbsdə “nadzor”u öldürüb - MARAQ DOĞURAN MƏQAMLAR 18:44
Qaçan məhbuslara görə nəzarətçilər istintaqa cəlb edildi 18:33
İlham Əliyevdən SƏRƏNCAM 18:16
Ərdoğanın istefasını tələb etdiyi şəxslərdən biri öz ərizəsi ilə işdən çıxdı - RƏSMİ 18:00
İtaliyadan gətirilən bu bitkilərdə növbəti dəfə zərərli orqanizm aşkarlanıb - RƏSMİ MƏLUMAT + FOTOLAR 17:50
77 yaşlı piyadanı vuraraq hadisə yerindən qaçan sürücü saxlanılıb 17:40
Tovuzda usta iş yerində "laqonda" ilə əlini doğradı 17:30
Sabah Azərbaycanda 100 dollar neçə manat olacaq? - RƏSMİ AÇIQLAMA 17:20
Tillerson gözlənilmədən Əfqanıstana səfər edib 17:05
Sarkisyan Rusiya ilə birgə qoşunun yaradılmasını təsdiqlədi 16:55
O da "Maşın"dan getdi + FOTO 16:42
Biznesdən siyasətə: Milyader dövlət başçıları.. 16:30
Sabahın hava proqnozu - Külək olacaq 16:20
Daha bir erməni əsgəri öldü 16:10
Türkiyə İraqda əməliyyata başladı - 50 terrorçu məhv edildi 16:00
Deputatın cəzalanma qaydası mübahisə doğurdu 15:43
Baş Prokurorluqda məhkumların qaçışına görə cinayət işi açıldı 15:15
Xanım jurnalisti redaksiyada bıçaqladılar 14:51
Gürcüstanda seçkilərdə iqtidar partiyası qalib gəldi 14:40
Azərbaycanda sevdiyi oğlandan ayrılan tələbə özünü öldürmək istədi 14:26
Azərbaycan Avropa Şurasından çıxa bilər? - RƏSMİ AÇIQLAMA 14:10
DTX rəisinin babası “gəncəli Mədət” kim olub? – TARİXİ ARAŞDIRMA 13:55
Azərbaycanlı tələbə birgə yaşadığı qadını öldürdü + FOTOLAR 13:30
Qaçan məhbuslar haqda YENİ XƏBƏR - 7 məhkum 1 nəzarətçini boğub 13:21
Biləsuvarda “Mercedes”dən 6 kq narkotik çıxdı 13:10
Rafiq Hüseynov müalicə üçün Almaniyaya aparılıb 13:00
Bakıda 8-9 ballıq zəlzələnin gözlənildiyi xəbərinə aydınlıq gətirildi 12:50
"Atletiko"nun ulduzu “Qarabağ”la oyundakı hərəkətinə görə cəzalandı 12:40
Yaponiyada hakim partiya seçkiləri uddu 12:30
Generalın anasının evindən oğurluqda ittiham olunurdu - Sərtbəst buraxıldı 12:20
Kəmaləddin Heydərov onları işdən çıxardı + YENİLƏNİB 12:08
Penitensiar Xidmət məhkumların qaçdığını TƏSDİQLƏDİ 11:54
Beynəlxalq axtarışa verilən rus meri Azərbaycana qaçıb 11:40
Suriyanın ən böyük neft yatağı kürdlərin əlinə keçdi 11:30
Elmar Məmmədyarov İtaliyaya getdi 11:20
Rusiyada ailəni yanğından qurtaran Baxış danışdı + FOTOLAR 11:00
Qanunvericilik və icra orqanlarının saxlanılmasına bir ildə xərclənəcək vəsait açıqlandı 10:38
Faciəvi şəkildə ölən Azərbaycan SƏNƏTÇİLƏRİ - Məşhur xanəndənin ANIM GÜNÜDÜR + FOTOLAR 10:27
Bakıdan Şirvana aparılan bir neçə məhkum qaçıb 09:46
Stalini yerli xalqların millətçiliyi niyə narahat edirdi? - SSRİ-nin bəzi türk əsilli siyasətçilərinin yarımçıq taleləri 09:30
"Maşın"da finala onlar qaldı - ADLAR + VİDEO 09:23
Sənədinizi itirməmisiniz? 09:13
Körpələrə qoyulan 4 səhv diaqnoz – Diqqətli olun! 09:00
Bakıda nazirlik əməkdaşı bıçaqlandı 08:52
Yaponiyada güclü qasırğa baş verib, ölən və yaralananlar var 08:39
ABŞ-da silahlı insident baş verib, ölənlər var 08:20
Nigeriyada üç qadın kamikadze özünü partladıb, 13 nəfər ölüb, 16 nəfər yaralanıb 08:07
Mark Zukerberq niyə həmişə eyni paltar geyinir? - SƏBƏB 00:40
Yanğını izləyənlərə çay payladılar - Türkiyədə 00:27
"Buraxılan qolda ofsayd var idi?" sualına Qurban Qurbanovdan cavab 00:09