success closed Loading...

Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları

 

Enter.News xəbər verir ki, Novruz bayramı dünyanın Asiya, Avropa və Afrika kimi üç böyük qitəsində müxtəlif etnosları, xalqları, etnik qrupları, dövlətləri, siyasi quruluşları, ideologiyaları, tarixi və müasir mədəniyyətləri, səmavi və qeyri-səmavi dinləri, adət-ənənələri, dil ailələrini, mədəni arealları, insanlığın keçmişi, bu günü və gələcəyini biri-biri ilə birləşdirən, onlar arasında sosial, siyasi, mədəni, psixoloji harmoniya və sülhü bərqərar edən fenomenal mədəniyyət hadisəsidir.

Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla) ritmi durur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik başlanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu “Novruz” – “Yeni gün” adlandıraraq bütün tarix boyunca həmin ritmlə kosmoloji harmoniyada yaşamışdır.

Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq aləminin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yenidən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ünsürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıxması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma dəyişmələrinə baxmayaraq mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mənşəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir.

Novruz bayramı varlığın yenidən yaradılması haqqında ilkin fəlsəfi-mifoloji təsəvvürlərin ritual təcəssümüdür. Bayramın fəlsəfi konsepsiyasına görə məkan və zaman sistemi (kosmoloji kontinuum) müqəddəs (sakral) və adi (profan) olmaqla iki qatdan təşkil olunur. İlk insan (əcdad), onun ilk əşyası, ailəsi, övladları, yaşadığı ilk zaman sakral sferanı, bütün onlardan törəyənlər profan sferanı təşkil edir. Profan həyat yaşayan insanların həyat və yaşam dinamikası ilk əcdadın ilk zamandakı sakral yaşam presedentlərini özündə təkrarlayır. Profan sferanın sakral sfera ilə ünsiyyəti rituallar vasitəsi ilə reallaşır. Müqəddəs dəyərləri özündə təcəssüm etdirən Novruz bayramı insanların həyat və psixologiyasında il ərzində köhnələrək, adiləşərək mənfiləşən keyfiyyətləri yeni müqəddəs dəyərlərlə əvəz etməklə insanı və onun dünyasını yenidən yaradır. Bu baxımdan Novruz bayramı modern fəlsəfi dünyagörüşləri kontekstində etnosistem və onun daxil olduğu digər sistemləri öz içinə alan ekosistemin sinergetik özüntəşkil, autopoyetik özünüyaratma mexanizmidir.

Novruz bayramı onu təşkil edən bütün ünsürlərin sosial-psixoloji harmoniyasında reallaşır. Bayramda təbiət, cəmiyyət və zaman arasında qlobal harmoniyanın yaranması əsas şərtdir. Biri-biri ilə küsülülükdə, ziddiyyətdə, konfliktdə olan insan, qonşu, ailə, kənd və s. etnik vahidlər hökmən barışmalı, sülh yaranmalıdır. İl ərzində cəmiyyətin sosial strukturunda yaranmış bütün disharmoniya Novruz bayramında aradan qaldırılaraq sakral sosial-psixoloji harmoniya ilə əvəz edilir. Həmin harmoniya istisnasız olaraq sosial-siyasi sistemin bütün struktur səviyyələrini əhatə edir. Bu baxımdan, Novruz bayramının sosial-psixoloji əsasında hər cür ziddiyyətləri, konfliktləri aradan qaldıran sülh ideyası durur.

Novruz bayramı coğrafi strukturuna görə kontinental mahiyyət daşıyır. Bütöv Avropa, Asiya və Şimali Afrikada müxtəlif etnosların nümayəndələri tərəfindən qeyd olunan bu bayram həmin etnosların ana vətəni kimi dünyanın üç qitəsini, miqrasiyaların timsalında isə bütün materik və qitələri biri-birinə birləşdirən, onlar arasında sülh və sevgi yaradan ümumbəşəri harmoniya və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı Avrasiya materikində və Şimali Afrikada Sibirdən Ön Asiyaya, Misirə və digər Şimali Afrika ölkələrindəki “Novruz” topluluqlarına, Asiyada Saxa-Yakutiyadan Avropada Balkanlara, Krıma, Moldovaya, Çindən – Uyğurustandan Şimali Rusiya türk xalqlarına, onlardan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə qədər çox nəhəng siyasi coğrafiyada yayılıb. Bütün Avrasiyada Çindən İspaniyaya, Sibirdən Finlandiyaya, Şimali Afrika ölkələrinə yayılmış türk xalqlarının öz dövlətlərində və onların yaşadıqları digər dövlətlərdə (Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa-Yakutiya, Çuvaşıstan, Altay-Xakas, Şimali Kipr Türk Respublikası, Krım-Ukrayna, Moldova-Qaqauzstan, Qərbi Trakya-Yunanstan, Bolqarıstan, keçmiş Yuqoslaviya, Çin-Uyğurustan, Dağıstan, Qaraçay-Balkar, Çeçenistan), İran, Əfqanıstan, Pakistan, Tacikistan, İraq, Misir və digər ərəb dövlətlərində rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq qeyd olunur.

Novruz bayramı, əsasən, üç böyük etnosa: türk, hind-Avropa və sami etnoslarına aid olan xalqların mədəniyyətlərini və dillərini bir kontekstdə birləşdirir. Bu bayram rəsmi və qeyri rəsmi olaraq azərbaycanlalır, türklər, qazaxlar, türkmənlər, qırğızlar, özbəklər, qaraqalpaklar, krım-tatarlar, kazan-tatarlar, başqırdlar, saxalar, yakutlar, şorlar, teleutlar, xakaslar, altaylılar, noqaylar, qaraimlər, qaraçaylar, uyğurlar, çuvaşlar, qarapapaq-tərəkəmələr, qaqauzlar, Dağıstanın bəzi iber-qafqazdilli xalqları, çeçenlər, farslar, giləklər, taciklər, əfqanlar, puştunlar, pakistanlılar, ərəblər, kürdlər və s. xalqlar arasında yayılmışdır.

Novruz bayramı müxtəlif etnos və xalqları vahid mədəniyyət fenomeni ətrafında birləşdirməklə xalqlararası harmoniya modeli kimi çıxış edir.

Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zamanı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur. Bu baxımdan Novruz bayramı aşağıdakı din və dini-mifoloji dünyagörüşlərini özündə birləşdirir:

1. Qədim tükrlərin şamanizm dönyagörüşü;

2. Qədim və erkən orta əsr türklərinin tanrıçılıq dini;

3. Qədim Azərbaycan və İran xalqlarının zərdüştilik dini;

4. İslam dini və onun müxtəlif təriqət və məzhəbləri;

5. Xristan türk xalqlarının simasında xristianlıq dini;

6. İudaist türk xalqlarının (əsasən tarixi xəzərlərin və onların çağdaş törəmələrinin) simasında musəvilik – iudaizm dini.

7. İki milyona yaxın buddist türklərin simasında buddizm dini və s.

Novruz bayramı bu tarixi və müasir dinləri özündə birləşdirməklə əslində dinlərarası (sivilizasiyalararası) harmoniya modeli kimi çıxış edir.

 

Seyfəddin Rzasoy

AMEA Folklor İnstitutunun mifologiya şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru
GÜNÜN XƏBƏRLƏRİ
İnsanlar telefonunda sizin adınızı necə qeyd edib? Bu proqram vasitəsilə öyrən! + FOTO 21:06
Prosineçki: "Almaniyaya qarşı oynamağın yolunu tapmışam" 21:01
AFFA “Renat Dadaşova milyon dollar verilməsi”nə münasibət bildirib 20:33
T. Bəhramov adına Respublika stadionunun son durumu - FOTOLAR 20:10
II Dünya müharibəsindən sonra ABŞ və Rusiya ilk dəfə bu addımı atdı - Türkiyəyə qarşı XAİN PLAN 19:58
QƏRBDƏN TÜRKİYƏYƏ “AVİAZƏRBƏ” CƏHDİ… - Hədəf 3-cü hava limanıdır 19:47
Gürcüstanın müəmmalı təbii qaz idxalı - "Şahdəniz" qaz yatağında nə problem var? 18:42
Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev banqladeşli həmkarını təbrik edib 18:25
Qarabağ müharibəsi fəalı, general-leytenant Samvel Babayan haqqında həbs-qətimkan tədbiri 17:37
Avropa Parlamentinin sədri: "Avropa İttifaqı qeyri-effektivdir və həddən artıq bürokratikləşib" 17:02
Ərdoğan: "Kılıçdaroğlu gəlməyəcəm demişdi, amma quzu kimi gəldi" 16:33
Əsəd bombaladı, yenə günahsız insanlar öldü 16:20
Bu gün "Azərenerji"nin işığı sönəcək 16:02
Hövedes: "Azərbaycandan üç xal almaq asan olmayacaq" 16:00
Almaniya millisinin heyəti açıqlanıb 15:47
Çində elektrik stansiyası çöküb - 9 ölü 15:23
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Xarici İşlər Nazirliyinin yaranması və fəaliyyəti 15:00
Alman futbolçular Bakını gəzdi - FOTOLAR + VİDEO 14:51
Siqaretlərlə bağlı hər şey dəyişir 14:34
FETÖ-nün GİZLİ QƏRARGAHI - Şifrəli liftlər, gizli tunellər 14:22
10 yaşlı azərbaycanlı Rusiyanı təəccübləndirdi - VİDEO 14:07
Xaçmazda yanğın, yaralanan var 13:54
Nazir: - "Bakı-Tbilisi-Qars layihəsi Qara dənizdən çəkiləcək dəmir yoluna birləşdiriləcək" 13:53
Almanlar Dini Komitəni məhkəməyə verdi - Pula görə 13:47
ABŞ Rusiya qoşunlarının Liviyada yerləşməsini - TƏSDİQLƏDİ 13:38
“Bild” nәşri: "AFFA Renat Dadaşova 1 milyon dollar vә ev verib" 13:30
Tvitter pullu olacaq 13:19
Rusiya Milli Qvardiyasına belə hücum edildi – VİDEO 13:17
Tomas Müller: - "Azərbaycan ciddi rəqibdir" 13:06
Vidadi Zeynalovun balıq tutduğu gizli məkan... - FOTOLAR 12:55
Qulluqçuları kasıblarından çox olan ölkə: Bilmədiyiniz 15 məqam - FOTOLAR 12:43
Sabahın hava proqnozu açıqlandı 12:28
İki ölkə Birləşmiş Avropa Dövlətlərinə qarşı 12:15
Xalq artistinin səhnədə yıxılma anı - VİDEO 12:11
Xristianlara müsəlman qadınlarla bağlı Rəsmi XƏBƏRDARLIQ 11:57
Trampa görə heç kim Nyu Yorka getmir 11:49
ABŞ dövlət katibi Türkiyəyə gedir – Önəmli görüş 11:46
"Barselona" Mahrezi transfer etmək niyyətindədir 11:36
Yunker: - "Balkan yarımadasında müharibə başlaya bilər" 11:27
Rus səfiri, yoxsa Gülənin ekstradisiyası? – MKİ-nin sabiq direktorundan ŞOK İDDİA 11:21
Almaniya Aİ-nin bir sıra səhvlərə yol verdiyini etiraf edib 11:04
Abşeronda dəhşətli - CİNAYƏT 11:00
Azərbaycan əhalisinin sayı - AÇIQLANDI 10:55
Qızıl mədənində qəza 10:45
Növbəti düşmən təxribatı - Atəşkəs pozuldu 10:37
Tramp kobud səhvi ilə yenidən gündəmdə 10:34
Qurana çirkin hücum - Vərəqlərini... 10:31
Ziya Məmmədovun oğlunun əmlakına həbs qoyuldu 10:15
Bakıda doğulan erməni beynəlxalq axtarışa verilib 10:12
Yuxuda ölməməsi üçün körpə necə yatırılmalı? - Amerikanlar açıqladı 10:01
Babək və Məzdəkilik - Məzdək kimdir? + ARAŞDIRMA 10:00
Uşaqlar niyə qorxur? - Psixoloq məsləhəti 09:59
Qızılın qiyməti qızıl qiymətindən - nə qədər baha? 09:49
Qəzza zolağında - növbəti qətl 09:41
Fransada növbəti - həyəcan siqnalı 09:37
Küçə uşaqları əsgərləri bıçaqlayaraq qətlə yetirdi 09:25
Dünya bazarında neftin qiyməti - dəyişdi 09:21
ABŞ belə seçim etsə, nəticəsi pis olar - Türkiyə 09:10
Azərbaycanda yeni tipli 332 məktəb yaradılacaq 08:07
Buffon 1000-ci oyununu keçirir 07:57
Tramp təklif etdiyi qanun layihəsini Konqresdən geri götürüb 06:55
Əməliyyata ehtiyac yoxdur, bu ucuz, asan vasitələrlə 1 aya damarların təmizlənməsi və ürək fəaliyyətinin gücləndirilməsi mümkündür 05:51
Burun tıxanıqlığını açan təbii yollar 04:51
İNSULT zamanı ilk yardım. Hər kəs üçün vacib olan məlumat! 03:48
25 il evli qalan qadınlara pensiya veriləcək 02:42
Yaralı erməni əsgərin atasından şok müraciət 01:42
“Azərbaycan San Marino və ya Lixtenşteyn deyil” - “Real”ın yarımmüdafiəçisi 01:34
Londondakı terrorda şübhəli bilinən 6 nəfər sərbəst buraxılıb 01:31
Daşkənddə MDB Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclası keçiriləcək 01:02
Londondakı teraktda müsəlman qadın qalmaqalı - Həqiqət ortaya çıxdı + FOTO 00:36
Rusiyada barıt zavodunda yanğın olub, ölən var + FOTO + VİDEO 00:17
24.03.2017
ABŞ-dan İran, Şimali Koreya və Suriyaya yardım edən 30 şirkətə qarşı SANKSİYA 23:55
Almaniya millisinin oyunçuları Bakıda - FOTOLAR + YENİLƏNİB 23:40
Azərbaycanda hər gün 36 ailə niyə dağılır? - EKSPERTLƏRDƏN ŞOK AÇIQLAMALAR 23:25
Ərdoğan və Çavuşoğlunun da stadionda canlı izlədiyi oyunda Türkiyə yığması Finlandiyaya qalib gəldi - FOTOLAR 23:02
Azərbaycanlı milyarderlərin xanımları - FOTOLAR 22:37
Bu ilin yanvarın 1-dən martın 22-nə qədər Avropaya 25 mindən çox miqrant gəlib 22:11
Məşhur Hollivud aktyoru Morqan Friman əzan oxudu - VİDEO 21:47
Terrorçu hava limanında özünü partladıb 21:26
Lionel Messiyə aprelin 20-də hökm oxunacaq 20:58
Ərəb iş adamlarından Türkiyə iqtisadiyyatına 70 milyard dollar yatırım 20:43
General-mayor İqor Konaşenkov: General Skaparrotinin imtahan götürəni "Rusiyanın dostu" Con Makkeyndir" 20:25
Azərbaycanın ciddi narahatlığına səbəb olan Rusiya hərbi karvanının Gürcüstan vasitəsilə Ermənistana daşınmasına - MOSKVADAN RƏSMİ MÜNASİBƏT 19:59
İŞİD Rusiyadakı terroru da öz üzərinə götürdü 19:55
Sabiq deputatın güllələnmə anları - VİDEO 19:12
Kimlər gəldi, kimlər getdi bu dünyadan... - AZƏRBAYCAN MEDİASININ VAXTSIZ YARPAQ TÖKÜMÜ - SİYAHI 19:11
Almaniyanın qadağasına Türkiyədən cavab gecikmədi - “Mercedes”-in Türkiyədəki aqibəti necə olacaq? 18:56
"Brexit" Böyük Britaniyaya neçəyə başa gələcək? 18:27
Prezident İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik edib 18:09
II Avropa Oyunlarının hazırlığı davam edir 17:38
Ərdoğanın referendum proqnozu - VİDEO 17:32
Leyla Əliyevanın yeni şeiri - VİDEO 16:51
Anar Məmmədov: "Boru kəmərinin çəkilməsi 8,5 mlrd. dollara başa gəlir" 16:22
Səyahət zamanı ehtiyacınız olacaq 10 əşya + FOTOLAR 16:18
Müdafiə naziri Zakir Həsənov ön xətdə müdafiənin təşkilini yoxlayıb 15:59
1964-cü ildə planşetdən bəhs edən AZƏRBAYCAN FİLMİ 15:34
Hüsnü Mübarək hospitaldan çıxaraq 6 illik həbsdən sonra evinə qayıdıb 15:29
Azərbaycan neft məhsullarının ixracını 3 dəfəyə yaxın azaldıb 15:00
Ötən ilin ən gözəl 100 qadını - Siyahıda 5 türk aktrisa da var 14:59
Opera və Balet Teatrında “Jizel” baleti nümayiş olunacaq 14:47
Sarkisyana qarşı terror - Helikopterini vurmaq istədilər 14:44
Azərbaycanda hakimi təhqir edən məşqçiyə ağır cəza 14:32
Suriya ordusu 450 terrorçunu zərərsizləşdirdi 14:30
Sosial şəbəkədə canlı yayım aparan qız FACİƏYƏ səbəb oldu: özü öldü, 6 nəfər yaralandı + VİDEO 14:16
Bu dövlət 136 yeni aeroport inşa edir 14:15
Amerikalı gəlin Qusarda öz toyunda belə oynadı - VİDEO 13:56
İnstaqram yenilik etdi - FOTO 13:54
“Qız qalası qondarma addır, biz onun tarixi adını qaytarmalıyıq” - FOTOLAR 13:35
Bu ölkələr Bakıda öz bayraqlarını endirdilər 13:34
London teraktının daha iki şübhəlisi saxlanıldı 13:24
Sabaha sinoptiklər nə vəd edir? 13:15
Aleksandr Lapşin anası ilə görüşüb 13:03
Denis Voronenkovun qatilinin kimliyi müəyyənləşdi 12:50
Ərdoğan Kılıçdaroğlunu ittiham etdi - VİDEO 12:41
Rakkanın azad olunması əməliyyatları başlayır 12:27
Azərbaycanda hər gün 36 ailə dağılır - Statistika 12:25
Taksilərə qarşı reydlər başladı: - 21 sürücü cərimələndi - FOTO 12:10
Paytaxtda 2 piyada maşınla vurulub - ikisi də ölüb 12:09
Azərbaycanda Leninlə Nərimanovun “atılmış başları” tapıldı - FOTO 11:52
Lukaşenko ABŞ-a dəvət olunub 11:50
Fransa XİN: Dağlıq Qarabağda status-kvo istəmirik 11:40
Avropa da faşizmə boyun əydi 11:37
Azərbaycan xam neft ixracını 9% azaldıb 11:28
Bayram günləri yol qəzalarında - 10 nəfər ölüb, 39 nəfər yaralanıb 11:19
Təyyarə biletini Gürcüstandan almaq niyə sərfəlidir? 11:08
Rusiyada itkin düşmüş azərbaycanlı axtarışa verilib 11:07
ABŞ yeni viza şərtlərini açıqladı 10:59
Xarici ölkədə pasportu itirdikdə nə etməli? 10:57
Almaniya: - “Avropa Birliyi gərək bundan sonra...” 10:55
Məşhur aktrisa qamçılana bilər - FOTOLAR 10:48
Erməni təxribatı: - atəşkəs pozuldu 10:43
Dünyanın bir nömrəli problemi - qaçqınlar: - onlara sahib duran yoxdur 10:35
“Lazım olarsa, xidmətçi də işləyərəm” - Arda Turan 10:34
Silahlılar Çeçenistanda “Rosqvardiya”nın hərbi hissəsinə hücum ediblər 10:24
BMT: “Xərçəng ölüm əmrinə çevrilib” 10:17
Babayandan sonra hədəf Ohanyandır – Erməni KİV-i 10:13
Növbəti faciə: 250 miqrant batdı 10:12
Bakıda ər arvadını qətlə yetirdi 10:09
“Nüvə silahından tam imtinanın vaxtı çatmayıb” 10:05
Bu gün Avropada “Dünya Çempionatı-2018”in seçmə oyunları başlayır - TƏQVİM 10:03
Mir Cəfər Bağırovun cəbhədən geri çağırıb etimad göstərdiyi, xalq adamı - Sovet Azərbaycanının doqquzuncu Baş naziri Məmməd Əbdül oğlu İsgəndərov 10:00
Avstriyadan könüllü şəkildə gedən miqrantlara ödəniş iki dəfə artırılıb 08:17
Pulsuz dərmanla təmin edilən hepatitli xəstələrin sayı açıqlandı 08:05
Qadınlar üçün ən faydalı meyvənin adı AÇIQLANDI 07:58
Gündə 3 fincan çay içirsinizsə... 06:54
Keşniş toxumu - EV HƏKİMİ 05:47
Londondakı faciənin baiskarı: 3 uşaq atası, müəllim... 04:14
Gəlin qayınanasına baxmağa məcburdur? 02:30
Şair Qabillə katib qızının əhvalatı - Necə Hamilə, bu nə addı qoymusan? 01:57
10 erməni hərbçisi yaralandı 01:19
Ərdoğan: "ABŞ hakimiyyətində belə bir anlayış var..." 00:56
Xərçəng bu əlamətlərlə başlayır, hamı bilməlidir 00:50
İran prezidenti Moskvada Putinlə nə üçün görüşür? 00:45
"Barselonadan ayrılmayacam" - Arda Turan 00:24
"Barselona" 19 min, "Napoli" isə 38 min avro cərimələnib - SƏBƏB 00:07