success closed Loading...

Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları

 

Enter.News xəbər verir ki, Novruz bayramı dünyanın Asiya, Avropa və Afrika kimi üç böyük qitəsində müxtəlif etnosları, xalqları, etnik qrupları, dövlətləri, siyasi quruluşları, ideologiyaları, tarixi və müasir mədəniyyətləri, səmavi və qeyri-səmavi dinləri, adət-ənənələri, dil ailələrini, mədəni arealları, insanlığın keçmişi, bu günü və gələcəyini biri-biri ilə birləşdirən, onlar arasında sosial, siyasi, mədəni, psixoloji harmoniya və sülhü bərqərar edən fenomenal mədəniyyət hadisəsidir.

Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla) ritmi durur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik başlanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu “Novruz” – “Yeni gün” adlandıraraq bütün tarix boyunca həmin ritmlə kosmoloji harmoniyada yaşamışdır.

Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq aləminin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yenidən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ünsürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıxması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma dəyişmələrinə baxmayaraq mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mənşəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir.

Novruz bayramı varlığın yenidən yaradılması haqqında ilkin fəlsəfi-mifoloji təsəvvürlərin ritual təcəssümüdür. Bayramın fəlsəfi konsepsiyasına görə məkan və zaman sistemi (kosmoloji kontinuum) müqəddəs (sakral) və adi (profan) olmaqla iki qatdan təşkil olunur. İlk insan (əcdad), onun ilk əşyası, ailəsi, övladları, yaşadığı ilk zaman sakral sferanı, bütün onlardan törəyənlər profan sferanı təşkil edir. Profan həyat yaşayan insanların həyat və yaşam dinamikası ilk əcdadın ilk zamandakı sakral yaşam presedentlərini özündə təkrarlayır. Profan sferanın sakral sfera ilə ünsiyyəti rituallar vasitəsi ilə reallaşır. Müqəddəs dəyərləri özündə təcəssüm etdirən Novruz bayramı insanların həyat və psixologiyasında il ərzində köhnələrək, adiləşərək mənfiləşən keyfiyyətləri yeni müqəddəs dəyərlərlə əvəz etməklə insanı və onun dünyasını yenidən yaradır. Bu baxımdan Novruz bayramı modern fəlsəfi dünyagörüşləri kontekstində etnosistem və onun daxil olduğu digər sistemləri öz içinə alan ekosistemin sinergetik özüntəşkil, autopoyetik özünüyaratma mexanizmidir.

Novruz bayramı onu təşkil edən bütün ünsürlərin sosial-psixoloji harmoniyasında reallaşır. Bayramda təbiət, cəmiyyət və zaman arasında qlobal harmoniyanın yaranması əsas şərtdir. Biri-biri ilə küsülülükdə, ziddiyyətdə, konfliktdə olan insan, qonşu, ailə, kənd və s. etnik vahidlər hökmən barışmalı, sülh yaranmalıdır. İl ərzində cəmiyyətin sosial strukturunda yaranmış bütün disharmoniya Novruz bayramında aradan qaldırılaraq sakral sosial-psixoloji harmoniya ilə əvəz edilir. Həmin harmoniya istisnasız olaraq sosial-siyasi sistemin bütün struktur səviyyələrini əhatə edir. Bu baxımdan, Novruz bayramının sosial-psixoloji əsasında hər cür ziddiyyətləri, konfliktləri aradan qaldıran sülh ideyası durur.

Novruz bayramı coğrafi strukturuna görə kontinental mahiyyət daşıyır. Bütöv Avropa, Asiya və Şimali Afrikada müxtəlif etnosların nümayəndələri tərəfindən qeyd olunan bu bayram həmin etnosların ana vətəni kimi dünyanın üç qitəsini, miqrasiyaların timsalında isə bütün materik və qitələri biri-birinə birləşdirən, onlar arasında sülh və sevgi yaradan ümumbəşəri harmoniya və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı Avrasiya materikində və Şimali Afrikada Sibirdən Ön Asiyaya, Misirə və digər Şimali Afrika ölkələrindəki “Novruz” topluluqlarına, Asiyada Saxa-Yakutiyadan Avropada Balkanlara, Krıma, Moldovaya, Çindən – Uyğurustandan Şimali Rusiya türk xalqlarına, onlardan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə qədər çox nəhəng siyasi coğrafiyada yayılıb. Bütün Avrasiyada Çindən İspaniyaya, Sibirdən Finlandiyaya, Şimali Afrika ölkələrinə yayılmış türk xalqlarının öz dövlətlərində və onların yaşadıqları digər dövlətlərdə (Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa-Yakutiya, Çuvaşıstan, Altay-Xakas, Şimali Kipr Türk Respublikası, Krım-Ukrayna, Moldova-Qaqauzstan, Qərbi Trakya-Yunanstan, Bolqarıstan, keçmiş Yuqoslaviya, Çin-Uyğurustan, Dağıstan, Qaraçay-Balkar, Çeçenistan), İran, Əfqanıstan, Pakistan, Tacikistan, İraq, Misir və digər ərəb dövlətlərində rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq qeyd olunur.

Novruz bayramı, əsasən, üç böyük etnosa: türk, hind-Avropa və sami etnoslarına aid olan xalqların mədəniyyətlərini və dillərini bir kontekstdə birləşdirir. Bu bayram rəsmi və qeyri rəsmi olaraq azərbaycanlalır, türklər, qazaxlar, türkmənlər, qırğızlar, özbəklər, qaraqalpaklar, krım-tatarlar, kazan-tatarlar, başqırdlar, saxalar, yakutlar, şorlar, teleutlar, xakaslar, altaylılar, noqaylar, qaraimlər, qaraçaylar, uyğurlar, çuvaşlar, qarapapaq-tərəkəmələr, qaqauzlar, Dağıstanın bəzi iber-qafqazdilli xalqları, çeçenlər, farslar, giləklər, taciklər, əfqanlar, puştunlar, pakistanlılar, ərəblər, kürdlər və s. xalqlar arasında yayılmışdır.

Novruz bayramı müxtəlif etnos və xalqları vahid mədəniyyət fenomeni ətrafında birləşdirməklə xalqlararası harmoniya modeli kimi çıxış edir.

Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zamanı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur. Bu baxımdan Novruz bayramı aşağıdakı din və dini-mifoloji dünyagörüşlərini özündə birləşdirir:

1. Qədim tükrlərin şamanizm dönyagörüşü;

2. Qədim və erkən orta əsr türklərinin tanrıçılıq dini;

3. Qədim Azərbaycan və İran xalqlarının zərdüştilik dini;

4. İslam dini və onun müxtəlif təriqət və məzhəbləri;

5. Xristan türk xalqlarının simasında xristianlıq dini;

6. İudaist türk xalqlarının (əsasən tarixi xəzərlərin və onların çağdaş törəmələrinin) simasında musəvilik – iudaizm dini.

7. İki milyona yaxın buddist türklərin simasında buddizm dini və s.

Novruz bayramı bu tarixi və müasir dinləri özündə birləşdirməklə əslində dinlərarası (sivilizasiyalararası) harmoniya modeli kimi çıxış edir.

 

Seyfəddin Rzasoy

AMEA Folklor İnstitutunun mifologiya şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru


XƏBƏR LENTİ
Tramp və Makron razılaşdı: Suriya ilə bağlı QƏRAR 09:20
Hamının hər gün etdiyi bu vərdiş iki qadının kor olmasına səbəb oldu 09:00
Bu hərəkəti ilə futbolda yeni cığır açdı - VİDEO 08:45
Amerikalı nazir: “ABŞ Rusiyanı bu sahədə irəli buraxmayacaq” 08:30
Dəniz havasının faydası 08:15
Bu meyvələrin çəyirdəkləri meyvələrin özündən də FAYDALIDIR 07:58
Hansı gilas daha faydalıdır - qırmızı yoxsa ağ? 06:51
D vitaminin orqanizmdə əvəzsiz rolu. FAYDALI MƏLUMAT! 05:47
Hər gün 1 qaşıq darçınlı bal yeməyin faydaları 04:42
Badımcan qabıqlarından təbii ürək dərmanı -RESEPT 03:37
Səudiyyə Ərəbistanının XİN rəhbəri: Səudiyyə Ərəbistanı və bir sıra ərəb ölkələrinin Qətərə qarşı irəli sürdüyü şərtlər üzrə danışıqlar olmayacaq 02:33
Daha 3 məşhur Bakıya gələcək 02:03
Gördüyü halda 28 il kor kimi yaşadı - Səbəb 01:40
“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin həyatında polyaklar fəal iştirak ediblər” - İlham Əliyev 01:19
"Formula 1 üzrə Azərbaycan Qran Prisini 70 minədək tamaşaçı izləyib" - Azad Rəhimov 01:16
Marketinqin yeni hiyləsi - “Stress çarxları” həqiqətənmi, müalicəvidir? 00:47
WhatsApp-da yazdığı mesajdan peşman olanlar - Artıq çıxış yolu var... 00:19
Feysbukdan möhtəşəm rekord: 2 milyard... 00:07
27.06.2017
“Bavariya”nın ulduzu saxlanıldı - FOTO 23:43
Varşavada Azərbaycan prezidentinin şərəfinə rəsmi ziyafət verilib - FOTOLAR 23:25
"“Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Avropaya qazın çatdırılması üçün yeganə yeni mənbədir" - İlham Əliyev 23:10
Bayramda yollar “qan gölü”nə döndü - 5 gündə 64 ölü 22:52
Bu 12 əlamət sizdə varsa, HƏKİMƏ MÜRACİƏT EDİN 22:33
Prezident bir gündə 30 toy və 20 sünnətdə iştirak edib 22:13
Dünya üzrə bir sıra iri şirkətlər güclü haker hücumuna məruz qalıb 21:49
Türkiyə daha 3 şəhid verdi 21:40
Qəzada ölənlərin kimliyi bilindi: biri şirkət rəhbəri, digəri TV əməkdaşı 21:25
Prezident Andjey Duda: "Polşa Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini dəstəkləyir" 21:19
Mehriban Əliyeva: "Biz mütləq bütün arzularımıza çatacağıq, ədalət bərpa olunacaq, Qarabağ problemi həllini tapacaq" 21:01
Mehriban Əliyeva “Dörd yüz mindən çox məcburi köçkün iş yeri ilə təmin edilib” 20:43
Varşavada Azərbaycan-Polşa biznes forumu keçirilib 20:26
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Polşa Senatının marşalı ilə görüşüb - FOTOLAR 20:16
Aspirin saçlarınıza faydalıdır 19:59
Bollivud ulduzu: Azərbaycanda olmaqdan çox xoşbəxtəm 19:49
Yay aylarında bunları yeməyin 19:26
22 yaşlı modelin ölümü ilə bağlı yeni təfərrüatlar 19:07
Elxan Poluxov etimadnaməsini Braziliya prezidentinə təqdim edib 18:40
Mehriban Əliyeva məcburi köçkün ailələrinə yeni mənzillərin verilməsi mərasimində iştirak edib - FOTOLAR 18:12
TAP-ın rəhbəri dəyişib 17:51
Lənkəranda film kimi qəza: - "Lexus" pilləkənlə qalxaraq mağazaya girdi + FOTOLAR 17:27
Prezident: "İstərdik ki, Azərbaycanla Polşa arasında birbaşa dəmir yolu xətti yaradılsın" 17:17
Bakı-Qazax yolunda "Land cruiser" aşıb - 2 nəfər hadisə yerində ölüb + FOTOLAR 17:09
Model Leylanın ölümündə təqsirləndirilən həkimdən AÇIQLAMA 16:54
Azərbaycan və Polşa prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər - FOTOLAR 16:42
Azərbaycanla Polşa arasında sənədlər imzalanıb - FOTOLAR 16:36
Ronaldo azərbaycanlı dostunu belə qarşıladı - FOTOLAR + VİDEO 16:11
Bakı-Qazax yolunda 4 avtomobil toqquşub - Ölən və yaralananlar var + hadisə yerindən FOTOLAR + VİDEO 15:46
Hansı hərbi hissəyə düşdüyünüzü BU YOLLA ÖYRƏNİN - İnternet və SMS 15:37
Hərbi xidmətlə bağlı ən çox verilən suallar və CAVABLARI 15:27
Bakının bir neçə rayonu işıqsız qalıb 15:13
Səməd Seyidov AŞPA-nın sədrinin ətrafında baş verənləri “əcinnə ovu” adlandırıb 14:57
Azərbaycanda daha bir həkim səhlənkarlığı - Xəstənin arterial damarın kəsib öldürdülər 14:51
"Google" şirkəti 2.7 milyard dollar məbləğində cərimələnib 14:45
Qəndab Quliyeva dəfn olundu 14:39
Ukrayna hərbi kəşfiyyatının xüsusi təyinatlılarının komandiri partladıldı - Hadisənin baş verdiyi anın görüntüləri yayıldı + VİDEO 14:34
Təhsil Nazirliyindən yeni QƏRAR: Kim neçə il təhsil alacağını özü müəyyənləşdirəcək - DETALLAR 14:20
17 yaşlı gəncin göldə son çırpınışları - Dostları zarafat etdiyini düşündülər... + VİDEO 14:02
Daxili İşlər Nazirliyi ölümlə nəticələnən basqın barədə məlumat yaydı 13:46
Sabahın havası - ŞİDDƏTLİ İSTİLƏR 13:42
Yeni şahzadə Putini hədələyir: “Üç günə məhv edərik” 13:24
Azərbaycan və Polşa prezidentlərinin təkbətək görüşü oldu 13:13
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Varşavada rəsmi qarşılanma mərasimi olub - FOTOLAR 13:00
Azərbaycanda gizli at əti biznesi - FAKTLAR 12:43
Kafedə namaz qılan azərbaycanlı cərimələndi 12:40
Qazaxıstan Azərbaycandan gedən 81,5 ton zərərli kartofu geri qaytardı 12:33
Xalq artisti ilə vida mərasimindən FOTOLAR 12:18
Ağ Ev açıqlama yaydı: - Donald Tramp məşhur hüquqşünasın namizədliyini FTB direktoru postuna irəli sürüb 12:09
Bakıda sərxoş sürücü 7 qonşunun avtomobilini əzib, divarı uçurub - FOTOLAR + VİDEO 11:51
Əhaliyə xəbərdarlıq: Azərbaycanda ildırımvurma çoxalıb - TƏHLÜKƏLİ BÖLGƏLƏR 11:41
Kiyevdə güclü partlayış: DƏHŞƏTLİ GÖRÜNTÜLƏR + VİDEO 11:31
18 marşrut əvvəlki trayektoriyasına qaytarılıb 11:15
Qızıl cüzi ucuzlaşıb 11:09
Neft bahalaşıb 11:07
Xəlil Rza və Nəriman Həsənzadəni danlayan qadının məktubu - Orada Azərbaycan qeyrəti çəkən olsa... 11:04
Balakəndə ağır avtomobil qəzası: - Ailənin 1 üzvü öldü, 3-ü şikəst qaldı 10:46
Şəki sakini 5,5 kq narkotiki satmaq üçün bayram bazarına üz tutub 10:33
Bəy və gəlin toydan imtina etdi: Ağac əkdilər + FOTO 10:25
Qeysəriyyə əməliyyatı vasitəsilə dünyaya gələn körpələr haqqında söylənilən 5 gerçək 10:10
Qadın tələbələr daha çox kolleclərdə, yoxsa ali məktəblərdə oxuyur? 09:50
Bu dəfə də cəbhədə silahlar susmadı - Gərgin gecə 09:35
Bakıda ikimərtəbəli ev yandı 09:20
Rusiyadan İrəvana pul axını dayanır - Yeni rəqəmlər 08:52
Rusiya və Finlandiya razılığa gəldi - 10 il sonra... 08:35
Rusiyanın bu vilayətində fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq edilib - SƏBƏB 08:15
Bağırsaqlarda mikrobları öldürən, arıqlamağa kömək edən ƏDVİYYAT 07:59
Bildirçin yumurtası immuniteti möhkəmləndirir 06:41
Dəfnə yarpağının nadir müalicəvi xüsusiyyətləri 05:17
Bu maddələrin çatışmazlığı QICOLMALARA səbəb olur 04:31
Qan dövranını yaxşılaşdırmaq üçün 7 SADƏ MƏSLƏHƏT 03:15
Dəniz havasının ŞƏFAVERİCİ GÜCÜ 02:53
Yəməndə hava zərbələri nəticəsində 9 nəfər ölüb 01:59
Niderlanda yaşı 4,5 milyard il olan meteorit düşüb 01:49
Bayramda mədəniz ağrımasın deyə belə qidalanın - MƏSLƏHƏT 01:22
Ağ Ev: "Tramp ABŞ-ın dünyada enerji liderliyini möhkəmləndirmək niyyətindədir" 00:53
Qəzza zolağından İsrail tərəfə raket atılıb 00:41
Merkel Avropanı Suriya və Liviyanın problemlərinin həllində fəal iştirak etməyə çağırıb 00:27
İtaliya polisi miqrantlara qarşı gözyaşardıcı qazdan istifadə edib - VİDEO 00:03