success closed Loading...

Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları

 

Enter.News xəbər verir ki, Novruz bayramı dünyanın Asiya, Avropa və Afrika kimi üç böyük qitəsində müxtəlif etnosları, xalqları, etnik qrupları, dövlətləri, siyasi quruluşları, ideologiyaları, tarixi və müasir mədəniyyətləri, səmavi və qeyri-səmavi dinləri, adət-ənənələri, dil ailələrini, mədəni arealları, insanlığın keçmişi, bu günü və gələcəyini biri-biri ilə birləşdirən, onlar arasında sosial, siyasi, mədəni, psixoloji harmoniya və sülhü bərqərar edən fenomenal mədəniyyət hadisəsidir.

Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla) ritmi durur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik başlanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu “Novruz” – “Yeni gün” adlandıraraq bütün tarix boyunca həmin ritmlə kosmoloji harmoniyada yaşamışdır.

Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq aləminin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yenidən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ünsürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıxması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma dəyişmələrinə baxmayaraq mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mənşəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir.

Novruz bayramı varlığın yenidən yaradılması haqqında ilkin fəlsəfi-mifoloji təsəvvürlərin ritual təcəssümüdür. Bayramın fəlsəfi konsepsiyasına görə məkan və zaman sistemi (kosmoloji kontinuum) müqəddəs (sakral) və adi (profan) olmaqla iki qatdan təşkil olunur. İlk insan (əcdad), onun ilk əşyası, ailəsi, övladları, yaşadığı ilk zaman sakral sferanı, bütün onlardan törəyənlər profan sferanı təşkil edir. Profan həyat yaşayan insanların həyat və yaşam dinamikası ilk əcdadın ilk zamandakı sakral yaşam presedentlərini özündə təkrarlayır. Profan sferanın sakral sfera ilə ünsiyyəti rituallar vasitəsi ilə reallaşır. Müqəddəs dəyərləri özündə təcəssüm etdirən Novruz bayramı insanların həyat və psixologiyasında il ərzində köhnələrək, adiləşərək mənfiləşən keyfiyyətləri yeni müqəddəs dəyərlərlə əvəz etməklə insanı və onun dünyasını yenidən yaradır. Bu baxımdan Novruz bayramı modern fəlsəfi dünyagörüşləri kontekstində etnosistem və onun daxil olduğu digər sistemləri öz içinə alan ekosistemin sinergetik özüntəşkil, autopoyetik özünüyaratma mexanizmidir.

Novruz bayramı onu təşkil edən bütün ünsürlərin sosial-psixoloji harmoniyasında reallaşır. Bayramda təbiət, cəmiyyət və zaman arasında qlobal harmoniyanın yaranması əsas şərtdir. Biri-biri ilə küsülülükdə, ziddiyyətdə, konfliktdə olan insan, qonşu, ailə, kənd və s. etnik vahidlər hökmən barışmalı, sülh yaranmalıdır. İl ərzində cəmiyyətin sosial strukturunda yaranmış bütün disharmoniya Novruz bayramında aradan qaldırılaraq sakral sosial-psixoloji harmoniya ilə əvəz edilir. Həmin harmoniya istisnasız olaraq sosial-siyasi sistemin bütün struktur səviyyələrini əhatə edir. Bu baxımdan, Novruz bayramının sosial-psixoloji əsasında hər cür ziddiyyətləri, konfliktləri aradan qaldıran sülh ideyası durur.

Novruz bayramı coğrafi strukturuna görə kontinental mahiyyət daşıyır. Bütöv Avropa, Asiya və Şimali Afrikada müxtəlif etnosların nümayəndələri tərəfindən qeyd olunan bu bayram həmin etnosların ana vətəni kimi dünyanın üç qitəsini, miqrasiyaların timsalında isə bütün materik və qitələri biri-birinə birləşdirən, onlar arasında sülh və sevgi yaradan ümumbəşəri harmoniya və sülh bayramıdır.

Novruz bayramı Avrasiya materikində və Şimali Afrikada Sibirdən Ön Asiyaya, Misirə və digər Şimali Afrika ölkələrindəki “Novruz” topluluqlarına, Asiyada Saxa-Yakutiyadan Avropada Balkanlara, Krıma, Moldovaya, Çindən – Uyğurustandan Şimali Rusiya türk xalqlarına, onlardan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə qədər çox nəhəng siyasi coğrafiyada yayılıb. Bütün Avrasiyada Çindən İspaniyaya, Sibirdən Finlandiyaya, Şimali Afrika ölkələrinə yayılmış türk xalqlarının öz dövlətlərində və onların yaşadıqları digər dövlətlərdə (Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa-Yakutiya, Çuvaşıstan, Altay-Xakas, Şimali Kipr Türk Respublikası, Krım-Ukrayna, Moldova-Qaqauzstan, Qərbi Trakya-Yunanstan, Bolqarıstan, keçmiş Yuqoslaviya, Çin-Uyğurustan, Dağıstan, Qaraçay-Balkar, Çeçenistan), İran, Əfqanıstan, Pakistan, Tacikistan, İraq, Misir və digər ərəb dövlətlərində rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq qeyd olunur.

Novruz bayramı, əsasən, üç böyük etnosa: türk, hind-Avropa və sami etnoslarına aid olan xalqların mədəniyyətlərini və dillərini bir kontekstdə birləşdirir. Bu bayram rəsmi və qeyri rəsmi olaraq azərbaycanlalır, türklər, qazaxlar, türkmənlər, qırğızlar, özbəklər, qaraqalpaklar, krım-tatarlar, kazan-tatarlar, başqırdlar, saxalar, yakutlar, şorlar, teleutlar, xakaslar, altaylılar, noqaylar, qaraimlər, qaraçaylar, uyğurlar, çuvaşlar, qarapapaq-tərəkəmələr, qaqauzlar, Dağıstanın bəzi iber-qafqazdilli xalqları, çeçenlər, farslar, giləklər, taciklər, əfqanlar, puştunlar, pakistanlılar, ərəblər, kürdlər və s. xalqlar arasında yayılmışdır.

Novruz bayramı müxtəlif etnos və xalqları vahid mədəniyyət fenomeni ətrafında birləşdirməklə xalqlararası harmoniya modeli kimi çıxış edir.

Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zamanı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur. Bu baxımdan Novruz bayramı aşağıdakı din və dini-mifoloji dünyagörüşlərini özündə birləşdirir:

1. Qədim tükrlərin şamanizm dönyagörüşü;

2. Qədim və erkən orta əsr türklərinin tanrıçılıq dini;

3. Qədim Azərbaycan və İran xalqlarının zərdüştilik dini;

4. İslam dini və onun müxtəlif təriqət və məzhəbləri;

5. Xristan türk xalqlarının simasında xristianlıq dini;

6. İudaist türk xalqlarının (əsasən tarixi xəzərlərin və onların çağdaş törəmələrinin) simasında musəvilik – iudaizm dini.

7. İki milyona yaxın buddist türklərin simasında buddizm dini və s.

Novruz bayramı bu tarixi və müasir dinləri özündə birləşdirməklə əslində dinlərarası (sivilizasiyalararası) harmoniya modeli kimi çıxış edir.

 

Seyfəddin Rzasoy

AMEA Folklor İnstitutunun mifologiya şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru

XƏBƏR LENTİ
Nazirlik: Dərs bölgüsünün diaqnostik qiymətləndirmənin nəticələrinə əsasən aparılmasına nəzarət ediləcək 17:54
Vitse-admiral Şahin Sultanovun məhkəməsinin vaxtı bilindi 17:42
Təyyarədə baş verəcək terrorun qarşısı alınıb 17:30
Ermənistan ordusunun zabiti intihar edib 17:17
Rostovda irimiqyaslı yanğın baş verib, əhali təxliyə olunur 17:04
Vilyam Hacıyev ordenlə təltif edilib 16:51
FHN meşə yanğınlarının söndürülməsinə kömək məqsədilə Gürcüstana helikopter göndərib 16:38
Bu il 36 minə yaxın şəxs münasib işlərlə təmin edilib + FOTOLAR 16:26
Qazaxıstan sərhədçiləri azərbaycanlıya məxsus 2 milyon dollar dəyərində qaçaqmal zinət əşyası aşkarlayıb 16:14
Azərbaycan millisi Universiadada daha bir medal qazanıb 16:04
Goyçay sakini gələcək bacanağı tərəfindən qətlə yetirilib + FOTOLAR + YENİLƏNİB 15:50
Bakıda Rusiya səfirliyinin avtomobili qəzaya düşüb 15:37
Çovdarovun işində vəkillər danışdı 15:25
ABŞ Rusiya vətəndaşları üçün viza məhdudiyyəti tətbiq edib 15:11
““Qarabağ”ın müdafiə xətti zəifdir” - “Kopenhagen”in futbolçusu 14:57
Könül Xasıyevaya pul atan müğənni barədə - Həbs qərarı 14:42
"Mələyin Öpüşü" filmini kim çəkdi? - Rejissor Əsgər Əli Hacızadə ilə MÜSAHİBƏ + VİDEO + FOTOLAR - EKSKLÜZİV 14:27
“Kopenhagen” - “Qarabağ” oyununu ispaniyalı Mallenko idarə edəcək 13:45
Həccə gedəcək azərbaycanlı zəvvarların səfər qrafiki açıqlanıb 13:23
Prezident Qlobal Gənc Liderlər Forumunda iştirak edən sabiq dövlət və hökumət başçılarını qəbul edib 13:05
“Neftçi”nin baş məşqçisi istefa verdi 12:50
Ermənistan ordusunun hərbçisi ölüb 12:31
Durğun və rütubətli hava insanlarda narahatlıq yaradacaq 12:07
Azərbaycan toyunda növbəti analoqu olmayan hadisə: Bəy Mançester Yunaytedin formasında + VİDEO 11:47
Ukraynalı müğənni Ruslana: “Muğamı öyrənirəm” 11:34
Bu gün müəllimlərin işə qəbulu üzrə növbəti mərhələ başlayır 11:29
Abituriyentlərin nəzərinə: Qeydiyyat başa çatır 11:20
"WhatsApp"dan daha bir maraqlı YENİLİK 11:14
Azərbaycanın varlı qızları bahalı avtomobilləri ilə + VİDEO 11:06
Yol polisi əməkdaşı VAZ 2107-ni dərəyə aşıraraq ölüb - AZƏRBAYCANDA 10:59
Bakıda qız stəkanla qoca anasının başına vuraraq ona xəsarət yetirib 10:53
Tovuzda gömrük əməkdaşları qəzaya düşüb, ölən və yaralanan var 10:49
Travmatologiya və Ortopediya İnstitutuna yeni direktor təyin edilib 10:46
Bakı-Sumqayıt qatarlarının hərəkətində dəyişiklik - YENİ CƏDVƏL 10:41
166 dövlət əmlakı özəlləşdirilməyə çıxarılıb 10:37
Baş nazirinin prezidentliyə namizədliyi qeydə alındı 10:33
Nazpəri Dostəliyevanın evindən içərisində pul və sənədlər olan seyf oğurlanıb 10:27
Cəbhə bölgəsindəki atışma ilə bağlı MÜDAFİƏ NAZİRLİYİ MƏLUMAT YAYDI 10:22
Hüseyn Cavidlə Səməd Vurğunun dialoqu, şairin düşbərə sifarişi və “kim qarıya 25 manat verməsə, namərddir” söhbəti 10:15
İsmayıllıda avtomobildən düşən sürücünü digər avtomobil vuraraq öldürüb 10:14
Bakı İstintaq Təcridxanasında ölüm baş verib 10:11
Rusiya 200-dən çox İŞİD terrorçusunu məhv edib 09:54
Türkiyədə furqon uçuruma yuvarlanıb: 5 ölü, 6 yaralı 09:22
Yetim psixologiyası 08:55
Çikaqoda atışma: 6 ölü, 33 yaralı 08:22
Tramp ABŞ xalqına və ordusuna müraciət hazırlayır 07:58
Neqativ düşüncələri başımızdan necə atmalı? 06:56
Putin: Qardirobda nə varsa, geyinirəm 05:53
Dünyanın ən qədim, sirli və qeyri-adi kitabxanaları 04:55
ABŞ-da ağır qəza: 26 yaralı... 03:50
Futbol üzrə Azərbaycan Premyer Liqasında II tura yekun vurulub 02:48
Bakıda marşrut sürücüsünün pulunu oğurladılar 02:02
Əfqanıstanda sutka ərzində 115 terrorçu məhv edilib 01:34
İsveçrədə turist təyyarəsi qəzaya uğrayıb 01:01
Qumar oynayarkən bıçaqlanan şəxs xəstəxanaya gedərkən qəza törədib 00:31
Rusiyada idmançını öldürən azərbaycanlı döyüşçü tutuldu + FOTO + VİDEO + YENİLƏNİB 2 00:16
20.08.2017
Ermənilər Ağdamın işğal altında olan ərazilərinə od vurub 23:59
Oğuzda qəzada ölənlərin hamısının şəxsiyyəti məlum olub + FOTOLAR + YENİLƏNİB 23:30
Ağstafada polis əməkdaşı bıçaqlanıb 22:58
Ağstafada 5 ev yanıb - Yanğınsöndürən xəsarət alıb + VİDEO + YENİLƏNİB 22:38
Mingəçevirdə təcili yardım maşınında iki uşaq doğulub 21:59
Ramil Quliyev “Diamond League”-in qalibi olub + VİDEO 21:18
Bu gecə “Sahil” stansiyası bağlanır 20:57
Ərdoğanın çağırışı Avstriyanı narahat etdi + FOTO 20:44
Sarkisyan Rusiyada 18 nəfəri öldürmüş canini əfv edəcək 20:31
Məsciddə namaz qılan şəxsin 16 minlik qızıl və brilyantını oğurlayan Novruzovun silsilə cinayətləri… 20:15
İQ səviyyəsi Eynşteyndən yüksək olan 12 yaşlı uşaq müsabiqə qalibi oldu 19:59
Azərbaycanlı futbolçu azarkeşlərdən üzr istədi 19:40
Avropada avtomobilin iştiraki ilə növbəti hadisə: yaralananlar var 19:26
Xəzərdə batma təhlükəsi ilə üzləşən 3 nəfər xilas edilib 19:11
Narkotik maddəni sərhəddən dronla keçirdi 18:59
Azərbaycan cüdoçusu XXIX Ümumdünya Yay Universiadasının qalibi olub 18:21
“Ermənistan Qərbə böyük şahmat taxtasında “peşka” kimi lazımdır” – ukraynalı ekspert 18:08
Azərbaycanın ağır atletika yığmamızın sabiq üzvü Bolqarıstanda vəfat edib 17:54
Prezident İlham Əliyev “Şəmkir Aqroparkı”nın Logistika Mərkəzinin açılışında iştirak edib + FOTOLAR 17:41
Terrorçular beynəlxalq sərgini atəşə tutublar 17:28
Ərdoğan PYD/YPG-yə yardım edən ABŞ və Avropaya sonuncu dəfə xəbərdarlıq etdiyini bəyan edib 17:13
Məşhur amerikalı aktyor və yazıçı vəfat edib 16:58
Əməkdar artistin oğlu ilə heç yerdə görmədiyiniz FOTOSU yayıldı 16:41
Əməkdar artistin evi başına uçdu + FOTOLAR 16:29
Əkiz övladları olan cütlük özünə toy etdi - Bakıda maraqlı hadisə + FOTOLAR 16:20
Azərbaycanda toy faciəyə döndü - Toy karvanındakı maşın 4 nəfəri vurub qaçdı + FOTOLAR 15:50
Səhiyyə nazirinin müşavirini ildırım vurub ÖLDÜRDÜ - DƏHŞƏT 15:27
"Artıq "dosta zəng" qaydası işləmir" - DYP 15:05
"Ginnesin Rekordlar Kitabı"na düşən Bakı metrosu haqda 10 MARAQLI FAKT 14:46
Yüksək maaşla iş tapmaq istəyənlər: Bu ölkələr işçi axtarır - ŞƏRTLƏR 14:30
İspaniyadakı terror aktının əsas təşkilatçısı Ripol şəhərinin imamı olub 14:15
İlham Əliyev “Azərxalça” ASC-nin Şəmkir filialının açılışında iştirak edib + FOTOLAR 14:00
Ali Baş Komandan İlham Əliyev Müdafiə Nazirliyinin Mobil Səhra Cərrahiyyə Hospitalının imkanları ilə tanış olub 13:50
İlham Əliyev “Azərişıq” ASC-nin Şəmkir avtomat idarəetmə və nəzarət mərkəzinin açılışında iştirak edib 13:40
Faytonçu Nazimin həyatını 180 dərəcə dəyişən həkimin FOTOSU yayıldı 13:30
Heydər Əliyev Mərkəzinin parkında "Dihaj" qrupunun konserti olub + FOTOLAR 13:21
İlham Əliyev Şəmkirdə əsaslı şəkildə yenidən qurulan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində yaradılan şəraitlə tanış olub + FOTOLAR 13:10
İlham Əliyev Şəmkir-Yeni Göyçə-Dağ Cəyir avtomobil yolunun açılışında iştirak edib + FOTOLAR 12:55
Azərbaycan Prezidenti Şəmkir rayonuna səfərə gəlib 12:37
Prezident İlham Əliyev Gədəbəy rayonunun içməli su təchizatı layihəsinin açılışında iştirak edib 12:06
Azərbaycan Prezidenti Gədəbəydə Heydər Əliyev Mərkəzinin açılışda iştirak edib 11:47
Sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb 11:29
Prezident İlham Əliyev “Gədəbəy” elektrik yarımstansiyasını işə salıb + FOTOLAR + YENİLƏNİB 11:16
Məhəmməd Əsəd Bəylə bağlı alman hökumətinə şikayət məktubu - ÖZÜMÜZÜNKÜLƏR ETMİŞDİ 11:00
Prezident İlham Əliyev Gədəbəy limonad zavodunun açılışında iştirak edib + FOTOLAR 10:44
Otuz səkkiz yaşında güllələnən general-mayor Qambay Vəzirovun həyat hekayəti 10:28
Prezident İlham Əliyev Gədəbəy rayonuna səfərə gəlib + FOTOLAR 10:02
Ermənistan silahlı bölmələri atəşkəsi 127 dəfə pozub 09:35
Peterburqda avtomobil izdihama çırpılıb, ölən və xəsarət alanlar var 08:59
Holland elçi türkün əlini öpüb ölkəsini xilas etdi 08:30
Xərçəng hüceyrələrini 42 günə öldürən şirə 07:58
Siqaret istəyini öldürən 13 qida 06:40
İNSULT zamanı ilk yardım - Hər kəs üçün vacib olan məlumat! 05:48
Əməliyyata ehtiyac yoxdur, bu ucuz, asan vasitələrlə 1 aya damarların təmizlənməsi və ürək fəaliyyətinin gücləndirilməsi mümkündür 04:51
Ən böyük loğman 03:23
Türkiyə faciədən döndü: Terrorçular saxlanıldı 02:12
Oteldə məşhur aktrisanın övladının boğazına qaynar yağ tökdülər, özünü isə döydülər - ŞOK HADİSƏ 01:15
Ərdoğan Almaniya XİN rəhbərini kəskin tənqid edib 00:05